Τι δείχνει το φόντο

Ανάμεσα στις γυάλινες πλάκες-αρνητικά της Μπίτολα, μία δεν ταιριάζει με τις υπόλοιπες. Είναι σπασμένη σε πέντε κομμάτια, κολλημένα κάποτε ξανά, με μαύρα κενά εκεί όπου χάθηκαν θραύσματα. Ένας άντρας με ημίψηλο και σκούρο παλτό στέκεται στο πεζοδρόμιο, κρατώντας κάτι κάτω από το μπράτσο. Σε όλη την εικόνα δεν υπάρχει ούτε φέσι, ούτε τρούλος, ούτε μιναρές. Πίσω του, μια πρόσοψη με καμάρες, κίονες και αγάλματα σε κόγχες· δίπλα, ένα γραφείο δακτυλογράφησης και μια άμαξα που περιμένει. Οι επιγραφές είναι στα αγγλικά. Είναι μία από τις ελάχιστες φωτογραφίες του αρχείου Μανάκια όπου τα Βαλκάνια απουσιάζουν.

Ο άντρας είναι ο Γιαννάκης. Ήταν γνωστό ότι είχε πάει στο Λονδίνο για τη συσκευή που θα άλλαζε τη ζωή του: μια κινηματογραφική μηχανή Bioscope, με αριθμό σειράς 300, από την οποία παίρνει σήμερα το όνομά του το φεστιβάλ ντοκιμαντέρ της Μπίτολα. Δεν ήταν γνωστό πότε. Οι εγκυκλοπαίδειες λένε 1905, κάποιοι ιστορικοί 1906.

Η απάντηση ήταν στους τοίχους. Μεγέθυνα τις αφίσες κομμάτι κομμάτι, ανάμεσα στις ρωγμές του γυαλιού. Στη ζώνη πάνω από την πόρτα, Charles Wyndham και Miss Mary Moore, ο διευθυντής του θεάτρου και η πρωταγωνίστριά του. Στην πινακίδα δίπλα, Criterion Theatre.

Πάνω από την είσοδο, με κεφαλαία, ο τίτλος του έργου: The Liars. Οι Ψεύτες.

Η κωμωδία του Henry Arthur Jones παίχτηκε στο Criterion δύο φορές. Η πρώτη το 1897, με άλλη διανομή. Τότε ο Γιαννάκης ήταν στα Ιωάννινα και μόλις ξεκινούσε να φωτογραφίζει. Τη δεύτερη φορά, το The Liars επέστρεψε στις 13 Απριλίου 1907 και παίχτηκε εκατό βράδια, ως τις 15 Οκτωβρίου, όταν το αντικατέστησε το The Mollusc. Το αρχείο του θεάτρου τοποθέτησε τη φωτογραφία ανάμεσα στον Απρίλιο και τον Οκτώβριο του 1907.

Έμενε ο χάρτης. Το 1907 ο Charles Urban, που κατασκεύαζε και πουλούσε τις μηχανές Bioscope, είχε την εταιρεία του στη Rupert Street 48. Από την πόρτα του ως την είσοδο του Criterion είναι τέσσερα λεπτά με τα πόδια. Ο Γιαννάκης δεν είναι ένας τουρίστας χαμένος στο Piccadilly. Είναι λίγα βήματα από το κατάστημα όπου αγοράζει τη μηχανή του.

Από εδώ μετακινείται μια ημερομηνία της ιστορίας του κινηματογράφου. Η πρώτη ταινία των αδελφών, με τη γιαγιά τους Μάγια Δέσπω να γνέθει μαλλί στην Αβδέλλα, δεν μπορεί να είναι του 1905. Γυρίστηκε μετά την επιστροφή του Γιαννάκη από το Λονδίνο, το 1907, όπως προτείνει και ο Emil Țîrcomnicu στο Ioan D. Manakia în documente din arhiva Societății de Cultură Macedo-Română (1906–1948), που εκδόθηκε το 2024. Πιθανότατα γυρίστηκε στο τέλος του καλοκαιριού, πριν οι Βλάχοι της Αβδέλλας κατεβάσουν τα κοπάδια στα χειμαδιά.

Ο Μίλτος Μανάκιας επαναλάμβανε όλη του τη ζωή ότι είχε φωτογραφίσει τον Μουσταφά Κεμάλ. Είχε λόγους να το πιστεύει. Ο Κεμάλ είχε φοιτήσει στο στρατιωτικό λύκειο του Μοναστηρίου και οι αδελφοί φωτογράφιζαν ό,τι περνούσε από την πόλη: μαθητές, αξιωματικούς, πασάδες, σουλτάνους. Το αρχείο τον πίστεψε και δύο γυάλινες πλάκες καταχωρίστηκαν ως «μαθητές του στρατιωτικού λυκείου, με τον Κεμάλ Ατατούρκ».

Η πλάκα 1417 δείχνει μια σχολική αυλή: σχεδόν πενήντα μαθητές με στολή, φέσια και σπαθιά, σε τρεις σειρές, μπροστά σε ένα κτίριο με σπασμένα τζάμια. Η πλάκα 515 είναι πορτρέτο στούντιο: έξι νέοι αξιωματικοί, με τα σπαθιά ακουμπισμένα στις μπότες, ανάμεσα σε μια βαριά κουρτίνα και μια λουλουδάτη ταπετσαρία. Πέρασα κάθε πρόσωπο, σειρά τη σειρά. Ο Κεμάλ δεν είναι σε καμία.

Ήταν κάποιος άλλος. Ξεκίνησα από μια απλή υποψία: από εκείνους τους νέους, πολλοί έγιναν κάποιοι στην ιστορία. Ο αξιωματικός στο άκρο δεξιά της πλάκας 515, δίπλα στο παράθυρο, με το λεπτό μουστάκι και το ίσιο βλέμμα, είναι ο Ισμαήλ Ενβέρ, ο μετέπειτα Ενβέρ Πασάς, ένας από τους ηγέτες των Νεοτούρκων.

Ο ίδιος άντρας εμφανίζεται και στην πλάκα 1417, αριστερά, λίγο χωριστά από τις σειρές των μαθητών.

Ο Ενβέρ και ο Κεμάλ είχαν γεννηθεί την ίδια χρονιά, το 1881. Ήταν αξιωματικοί στον ίδιο στρατό, στις φρουρές της ίδιας αυτοκρατορίας που διαλυόταν, και αντίπαλοι από νέοι. Ο Ενβέρ θα οδηγούσε την αυτοκρατορία στον πόλεμο. Ο Κεμάλ θα έφτιαχνε από τα ερείπιά της την Τουρκία.

Αν η φωτογραφία του Κεμάλ υπήρχε, έπρεπε να αναζητηθεί αργότερα: όχι ανάμεσα στους μαθητές, αλλά αφού είχε επιστρέψει στην περιοχή ως αξιωματικός. Πρότεινα αυτό το ίχνος στους συναδέλφους μου στο Αρχείο της Μπίτολα, τον Goce, τον Dimitar και τη Maria. Εκείνοι βρήκαν τις φωτογραφίες.

Είμαστε στο 1909. Η επανάσταση των Νεοτούρκων του 1908 είχε αναγκάσει τον σουλτάνο να επαναφέρει το σύνταγμα. Η αντεπανάσταση της άνοιξης του 1909 είχε καταπνιγεί από στρατό που ξεκίνησε από τη Θεσσαλονίκη και ο Αβδούλ Χαμίτ είχε εκθρονιστεί. Η αυτοκρατορία ανακαλούσε τον πιο σεβαστό εκπαιδευτή της, τον Γερμανό στρατηγό Κόλμαρ φον ντερ Γκολτς, τον Γκολτς Πασά, για να αναδιοργανώσει τον στρατό. Ο Γκολτς κάνει περιοδεία επιθεώρησης στις φρουρές των Βαλκανίων. Το Μοναστήρι είναι μία από αυτές, και οι αδελφοί Μανάκια είναι εκεί.

Η πρώτη πλάκα: ο σταθμός. Ένα επιβατικό τρένο, με τις πόρτες των βαγονιών ανοιχτές και περίεργα κεφάλια στα παράθυρα. Μπροστά στέκεται η αποστολή: μακριές χλαίνες, άλλες σκούρες, άλλες ανοιχτόχρωμες, φέσια, μπότες. Στην πρώτη σειρά, στριμωγμένος ανάμεσα σε δύο ανώτερους αξιωματικούς, ένας νέος αξιωματικός με λεπτό μουστάκι και καρφωμένο βλέμμα.

Η δεύτερη πλάκα: ένα πεδίο ασκήσεων. Πίσω, μεγάλες σκηνές με σημαιάκια στους ιστούς· μπροστά, μπότες γεμάτες λάσπη. Στο κέντρο, ένας ηλικιωμένος άντρας με γυαλιά, με ανοιχτόχρωμη χλαίνη: ο φον ντερ Γκολτς.

Στη δεύτερη σειρά, μισοκρυμμένο, το ίδιο πρόσωπο του σταθμού.

Η τρίτη πλάκα είναι κι αυτή από τον σταθμό, την ίδια μέρα. Μια μπάντα με χάλκινα πνευστά περιμένει το τρένο.

Ανάμεσα στον κόσμο, σχεδόν κρυμμένος ανάμεσα σε αξιωματικούς, στέκεται ο Γιαννάκης Μανάκιας. Αν ο Γιαννάκης είναι στη φωτογραφία, τη μηχανή την κρατούσε ο Μίλτος. Ο Μίλτος ήταν λοιπόν εκεί, με τη μηχανή, τη μέρα που ένας νέος αξιωματικός ονόματι Μουσταφά Κεμάλ στεκόταν στην αποβάθρα. Η φωτογραφία για την οποία μιλούσε όλη του τη ζωή υπήρχε. Απλώς δεν ήταν αυτή που έδειχνε.

Μια υποψία, όσο στέρεη κι αν είναι, μένει υποψία. Ζήτησα πραγματογνωμοσύνη. Ο ιατροδικαστικός καλλιτέχνης Aurelian Bădulescu σύγκρινε το πρόσωπο των φωτογραφιών της Μπίτολα με βέβαια πορτρέτα του Ατατούρκ: το σχήμα του κεφαλιού, το σχέδιο των φρυδιών και των αυτιών, τη γραμμή της μύτης, το κάτω χείλος, τις ρυτίδες ανάμεσα στα φρύδια. Το συμπέρασμά του: πρόκειται για το ίδιο πρόσωπο.

Από το 1916 ως το 1919 ο Γιαννάκης Μανάκιας έζησε στη Φιλιππούπολη σε κατ’ οίκον περιορισμό. Ήταν μακριά από το Μοναστήρι, από το εργαστήριο, από τον αδελφό του, και δεν είχε δικαίωμα να φύγει από την πόλη. Ένας άνθρωπος που είχε περάσει τη ζωή του στους δρόμους, με τη μηχανή φορτωμένη σε μουλάρι, δεν μπορούσε πια να ταξιδέψει.

Από εκείνα τα χρόνια το αρχείο της Μπίτολα φυλάει πολλές φωτογραφίες του. Δύο, τραβηγμένες στο ίδιο σημείο, είναι σαν δύο εκδοχές του ίδιου ανθρώπου. Στην πρώτη στέκεται στην αυλή, ανάμεσα στα πορτρέτα, με τα εσώρουχα.

Στη δεύτερη φοράει κοστούμι, την ενδυμασία ενός ευυπόληπτου φωτογράφου. Και στις δύο φαίνεται πολύ κεφάτος, σχεδόν εύθυμος. Τίποτα σε αυτές δεν δείχνει άνθρωπο υπό φρούρηση. Αντίθετα, μοιάζει με κάποιον που βρήκε πελάτες και σκοπό. Γύρω του, ακουμπισμένα σε έναν πέτρινο τοίχο, μεγάλα κορνιζαρισμένα πορτρέτα: άντρες με μουστάκια, γυναίκες με ψηλά χτενίσματα. Στη Φιλιππούπολη ο Γιαννάκης έκανε αυτό που ήξερε: πορτρέτα.

Οι φωτογραφίες ήταν γνωστές, αλλά είχαν διαβαστεί ως βιογραφικά τεκμήρια: ο Γιαννάκης στην εξορία. Εμένα με ενδιέφεραν οι κορνίζες. Τις κοίταξα στη Φιλιππούπολη μαζί με τον Petko Todorov, εθνολόγο του Περιφερειακού Εθνογραφικού Μουσείου, και είπα δυνατά αυτό που με απασχολούσε καιρό: αν αυτά τα πορτρέτα έγιναν εδώ, κάποια θα έπρεπε να υπάρχουν ακόμη. Ο Petko κοίταξε για ώρα την εικόνα. «Νομίζω ότι έχω δει ένα. Αλλά δεν είμαι σίγουρος.»

Το πρώτο πορτρέτο εμφανίστηκε την ίδια κιόλας μέρα. Ένας άντρας με κοντά λευκά μαλλιά, στριφτά μουστάκια και δύο παράσημα στο στήθος. Είναι το πρόσωπο στην κορνίζα δίπλα στον ώμο του Γιαννάκη.

Το δεύτερο εμφανίστηκε την επόμενη μέρα: μια γυναίκα με ψηλό χτένισμα. Και στα δύο, στην κάτω δεξιά γωνία, η ίδια υπογραφή με μελάνι: Manaki, το συντομευμένο όνομα της πόλης, Phil., και η χρονιά.

Στο μητρώο του αρχείου της Μπίτολα, η φωτογραφία γράφει «πανόραμα της Φιλιππούπολης, με τον Γιαννάκη σε πρώτο πλάνο». Ο Γιαννάκης στέκεται μπροστά, η πόλη απλώνεται πίσω του και στον ορίζοντα υψώνεται ένα βουνό. Οι άνθρωποι στη Φιλιππούπολη στους οποίους την έδειξα είπαν ότι είναι η Φιλιππούπολη.

Την κοίταξα με την πραγματική πόλη μπροστά μου, και κάτι δεν ταίριαζε. Η Φιλιππούπολη είναι πόλη λόφων, με υψώματα ανάμεσα στα σπίτια, όχι πόλη στους πρόποδες ενός βραχώδους τείχους.

Πρώτα ήταν μια αίσθηση, ύστερα μια υποψία. Το βουνό είχε ένα σχήμα που είχα ξαναδεί: τα Σίνιτε Καμάνι, οι Γαλάζιοι Βράχοι, ο όγκος που δεσπόζει πάνω από την πόλη Σλίβεν. Τους ήξερα από τα ταξίδια μου στα χρόνια της πανδημίας.

Πήγα στο Σλίβεν με τη φωτογραφία και έψαξα τη γωνία λήψης. Οι σοσιαλιστικές πολυκατοικίες έχουν αλλάξει εντελώς τη σιλουέτα της πόλης, έτσι που με την πρώτη ματιά το σημερινό πανόραμα μοιάζει με άλλο τόπο. Συγκρίνοντας, ξεπρόβαλαν ωστόσο τρία κτίρια από την εικόνα του Γιαννάκη, ακόμη όρθια, και ανάμεσά τους η περιοχή του παλιού ρολογιού. Η φωτογραφία δεν είναι από τη Φιλιππούπολη. Είναι από το Σλίβεν.

Η Λάιστα, Λάκα στα αρωμουνικά, είναι το πιο απομονωμένο χωριό του Ζαγορίου. Γύρω στο 1900 είχε πάνω από δύο χιλιάδες κατοίκους. Σήμερα, τον χειμώνα, μένουν εκεί εννέα. Οι αδελφοί Μανάκια φωτογράφισαν το χωριό δύο φορές: ένα ευρύ πανόραμα και ένα πανηγύρι στην πλατεία.

Το πανόραμα το είχα χρονολογήσει κατά προσέγγιση: γύρω στο 1900. Το 2017 το έδειξα στον Τάκη Τζίμα, Αθηναίο φωτογράφο με καταγωγή από τη Λάιστα, που το δημοσίευσε στο περιοδικό του χωριού. Λίγους μήνες αργότερα το περιοδικό έφτασε στο Βουκουρέστι και η φωτογραφία είχε ακριβή χρονιά: 1898. Οι χωριανοί ήξεραν ο καθένας πότε χτίστηκε το σπίτι του. Από τα σπίτια που εμφανίζονται και από όσα λείπουν, τη χρονολόγησαν πιο ακριβώς από κάθε αρχείο. Μια κοινότητα που δεν έγραψε ποτέ την ιστορία της την είχε θυμηθεί μέχρι τη χρονιά.

Η φωτογραφία του πανηγυριού είχε άλλη μοίρα. Σε ένα σπίτι του χωριού, της οικογένειας Παπαθανασίου, φυλασσόταν μια σχεδόν ίδια εικόνα, τραβηγμένη μάλλον λίγα λεπτά νωρίτερα ή αργότερα, με τους ίδιους ανθρώπους ελαφρώς μετακινημένους.

Ύστερα, το 2024, στο αρχείο της Μπίτολα, βρήκα ένα σπασμένο κομμάτι γυάλινου αρνητικού με την ίδια σκηνή. Τρεις φωτογραφίες του ίδιου λεπτού, φυλαγμένες έναν αιώνα σε τρεις χώρες, Ρουμανία, Ελλάδα και Βόρεια Μακεδονία, χωρίς η μία να ξέρει για την άλλη.

Η φωτογραφία του Μίλτου δείχνει την Κορυτσά από ψηλά: κεραμοσκεπές, αυλές, ίσιους δρόμους που ανεβαίνουν προς τον λόφο, και στο βάθος, κάτω από το γυμνό βουνό, τον μιναρέ του τζαμιού Μιραχόρ, ενός από τα παλαιότερα της Αλβανίας. Με την πρώτη ματιά μοιάζει τραβηγμένη από drone.

Αναρωτήθηκα από πού είχε τραβηχτεί. Η γωνία δεν αφήνει πολλές επιλογές. Γύρω στο 1900 δεν υπήρχε στην Κορυτσά κανένα τόσο ψηλό κτίριο. Ένα μόνο σημείο μπορούσε να σηκώσει έναν φωτογράφο πάνω από τις στέγες: το καμπαναριό του Αγίου Γεωργίου, που ολοκληρώθηκε το 1905.

Η εκκλησία δεν υπάρχει πια. Στα τέλη της δεκαετίας του ’60 το κομμουνιστικό καθεστώς την κατεδάφισε για να χτιστεί η βιβλιοθήκη. Ξαναέκανα τη φωτογραφία από το μόνο ψηλό σημείο που έμεινε κοντά: έναν πύργο χτισμένο την ίδια εποχή, λίγες δεκάδες μέτρα πιο πέρα. Αριστερά φαίνεται ξανά ο μιναρές του τζαμιού Μιραχόρ· μπροστά, οι πολυκατοικίες της δεκαετίας του ’70. Ένα καμπαναριό αντικαταστάθηκε από έναν πύργο. Η πόλη αναγνωρίζεται, αν και ο μιναρές είναι άλλος: κατεστραμμένος κι αυτός επί Ενβέρ Χότζα, ξαναχτίστηκε το 2014.

Από ψηλά, από τον ίδιο πύργο, είδα και το ίχνος της εκκλησίας. Το περίγραμμά της είναι σήμερα χαραγμένο με λευκή πέτρα στο πλακόστρωτο του δρόμου, η αψίδα και οι τοίχοι, σαν σε σχέδιο αρχιτέκτονα. Κάθε μέρα κάποιος ανάβει εκεί ένα καντήλι, στη θέση μιας εκκλησίας στο καμπαναριό της οποίας ανέβηκε, πριν από έναν αιώνα, ένας Βλάχος φωτογράφος με τη μηχανή στην πλάτη.

Το φωτογράφισα από το παράθυρο του Αρχείου, μέσα από τα έλατα. Το κτίριο χτίστηκε για μία μόνο επίσκεψη: του σουλτάνου Μεχμέτ Ε΄ Ρεσάτ, το καλοκαίρι του 1911. Ήταν το τελευταίο ταξίδι σουλτάνου από την Κωνσταντινούπολη στα ακόμη οθωμανικά Βαλκάνια.

Οι αδελφοί Μανάκια φωτογράφισαν την τελετή μπροστά στο σπίτι: αξιωματικοί, υπάλληλοι και προύχοντες τοποθετημένοι με πρωτοκολλική ακρίβεια, ο καθένας στη θέση του. Είναι η εικόνα μιας τάξης σίγουρης για τον εαυτό της. Έναν χρόνο αργότερα άρχιζε ο Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος και το Μοναστήρι ήταν από τις πρώτες πόλεις που έχασε η αυτοκρατορία.

Το σπίτι στεγάζει σήμερα την πρυτανεία του πανεπιστημίου. Η πρόσοψη είναι νεοκλασική, ευρωπαϊκή, όπως απαιτούσε το πολιτικό γούστο της εποχής. Η κάτοψη είναι οθωμανική, στραμμένη προς τα μέσα, με ιεραρχίες δωματίων που η πρόσοψη δεν προδίδει. Απ’ έξω η Ευρώπη, από μέσα η αυτοκρατορία. Όπως όλη η πόλη.

Οι αδελφοί κινηματογράφησαν και την επίσκεψη: τον σουλτάνο, την πομπή, το πλήθος στους δρόμους. Λίγα δευτερόλεπτα φιλμ από έναν κόσμο που θα χανόταν μέσα σε έναν χρόνο.