რას გვიჩვენებს ფონი

ბიტოლაში შემონახულ მინის ნეგატივებს შორის ერთი სხვებს არ ჰგავს. ხუთ ნაწილად არის გატეხილი, ოდესღაც ხელახლა მიწებებული, დაკარგული ნამსხვრევების ადგილას კი შავი სიცარიელეა. ტროტუარზე დგას კაცი კოტელოკით და მუქი პალტოთი, იღლიაში რაღაც უჭირავს. მთელ კადრში არც ფესია, არც გუმბათი, არც მინარეთი. მის უკან თაღებიანი, სვეტებიანი ფასადია, ნიშებში ქანდაკებებით; გვერდით საბეჭდი მანქანების ბიურო და მოლოდინში მდგარი ეტლი. წარწერები ინგლისურია. მანაკების არქივის იმ იშვიათ ფოტოთაგანი, სადაც ბალკანეთი საერთოდ არ ჩანს.

კაცი იანაკია. ცნობილი იყო, რომ ლონდონში წავიდა აპარატისთვის, რომელიც მის ცხოვრებას შეცვლიდა: Bioscope-ის კინოკამერა, სერიული ნომრით 300, რომლის სახელსაც დღეს ბიტოლის დოკუმენტური კინოს ფესტივალი ატარებს. არ იყო ცნობილი, როდის. ენციკლოპედიები 1905 წელს ასახელებენ, ზოგი ისტორიკოსი 1906-ს.

პასუხი კედლებზე იყო. აფიშები ნაწილ-ნაწილ გავადიდე, მინის ბზარებს შორის. კარის თავზე ზოლზე: Charles Wyndham და Miss Mary Moore, თეატრის დირექტორი და მისი პრიმა. გვერდით დაფაზე: Criterion Theatre.

შესასვლელის თავზე, დიდი ასოებით, პიესის სახელი: The Liars. მატყუარები.

ჰენრი არტურ ჯონსის კომედია Criterion-ში ორჯერ დაიდგა. პირველად 1897 წელს, სხვა შემადგენლობით. იანაკი მაშინ იოანინაში იყო და ფოტოგრაფიას ახლახან იწყებდა. მეორედ The Liars 1907 წლის 13 აპრილს დაბრუნდა და ასი საღამო ითამაშეს; 15 ოქტომბერს The Mollusc-მა შეცვალა. თეატრის არქივმა ფოტო 1907 წლის აპრილსა და ოქტომბერს შორის მოათავსა.

რუკაღა რჩებოდა. 1907 წელს ჩარლზ ურბანის ფირმა, რომელიც Bioscope-ის კამერებს აწარმოებდა და ყიდდა, რუპერტ-სტრიტ 48-ში იყო. მისი კარიდან Criterion-ის შესასვლელამდე ფეხით ოთხი წუთია. იანაკი პიკადილიზე დაკარგული ტურისტი არ არის. ის რამდენიმე ნაბიჯშია მაღაზიიდან, სადაც კამერა შეიძინა.

აქედან კინოს ისტორიაში ერთი თარიღი იცვლება. ძმების პირველი ფილმი, რომელშიც მათი ბებია მაია დესპა ავდელაში მატყლს რთავს, 1905 წლისა ვერ იქნება. ის იანაკის ლონდონიდან დაბრუნების შემდეგ, 1907 წელს გადაიღეს, როგორც ამას ემილ ცირკომნიცუც ვარაუდობს 2024 წელს გამოცემულ წიგნში Ioan D. Manakia în documente din arhiva Societății de Cultură Macedo-Română (1906–1948). დიდი ალბათობით ზაფხულის ბოლოს, სანამ ავდელელი ვლახები ფარებს ზამთრის საძოვრებზე ჩაირეკავდნენ.

მილტონ მანაკი მთელი ცხოვრება იმეორებდა, რომ მუსტაფა ქემალი გადაიღო. ამის დასაჯერებლად საფუძველი ჰქონდა. ქემალი ბიტოლის სამხედრო სასწავლებელში სწავლობდა, ძმები კი ყველაფერს იღებდნენ, რაც ქალაქში გაივლიდა: იუნკერებს, ოფიცრებს, ფაშებს, სულთნებს. არქივმა დაუჯერა და ორი მინის ფირფიტა ჩაიწერა, როგორც „სამხედრო სასწავლებლის იუნკერები, ქემალ ათათურქთან ერთად“.

ფირფიტა 1417 სასწავლებლის ეზოს გვიჩვენებს: ფორმიან, ფესიან, ხმლიან თითქმის ორმოცდაათ იუნკერს სამ რიგად, ჩამსხვრეულფანჯრებიანი შენობის წინ. ფირფიტა 515 სტუდიური პორტრეტია: ექვსი ახალგაზრდა ოფიცერი, ხმლები ჩექმებზე მიუყრდნიათ, მძიმე ფარდასა და ყვავილებიან შპალერს შორის. თითოეულ სახეს რიგ-რიგად ვუყურე. ქემალი არცერთზე არ არის.

სხვა ვინმე იყო. მარტივი ვარაუდიდან დავიწყე: იმ ახალგაზრდებიდან ბევრი ისტორიაში სახელად იქცა. ოფიცერი ფირფიტა 515-ის სულ მარჯვნივ, ფანჯარასთან, წვრილი ულვაშითა და პირდაპირი მზერით, ისმაილ ენვერია, მოგვიანებით ენვერ-ფაშა, ახალგაზრდა თურქთა ერთ-ერთი ლიდერი.

იგივე კაცი ფირფიტა 1417-ზეც, მარცხნივ, იუნკერთა რიგებისგან ოდნავ განცალკევებით.

ენვერი და ქემალი ერთ წელს, 1881-ში დაიბადნენ. ერთსა და იმავე ჯარში, ერთი და იმავე დაშლადი იმპერიის გარნიზონებში ოფიცრები იყვნენ და ახალგაზრდობიდანვე მეტოქეები. ენვერი იმპერიას ომში ჩაითრევდა. ქემალი მისი ნანგრევებიდან თურქეთს ააშენებდა.

თუ ქემალის ფოტო არსებობდა, ის მოგვიანებით უნდა გვეძებნა: არა იუნკერებს შორის, არამედ მას შემდეგ, რაც ის რეგიონში ოფიცრად დაბრუნდა. ეს კვალი ბიტოლის არქივში ჩემს კოლეგებს, გოცეს, დიმიტარსა და მარიას შევთავაზე. ფოტოები მათ იპოვეს.

1909 წელია. 1908 წლის ახალგაზრდა თურქთა რევოლუციამ სულთანი აიძულა კონსტიტუცია აღედგინა. 1909 წლის გაზაფხულის კონტრრევოლუცია სალონიკიდან დაძრულმა ჯარმა ჩაახშო და აბდულ-ჰამიდი ტახტიდან ჩამოაგდეს. იმპერია ჯარის რეორგანიზაციისთვის უკან იწვევს თავის ყველაზე პატივცემულ ინსტრუქტორს, გერმანელ გენერალ კოლმარ ფონ დერ გოლცს, გოლც-ფაშას. გოლცი ბალკანეთის გარნიზონების ინსპექტირებას იწყებს. ბიტოლა ერთ-ერთი მათგანია, ძმები მანაკები კი იქ არიან.

პირველი ფირფიტა: სადგური. სამგზავრო მატარებელი ღია ვაგონის კარებით და ფანჯრებში ცნობისმოყვარე თავებით. წინ მისია დგას: გრძელი შინელები, ზოგი მუქი, ზოგი ღია, ფესები, ჩექმები. პირველ რიგში, ორ მაღალჩინოსან ოფიცერს შორის მოქცეული, წვრილულვაშიანი, უძრავი მზერის ახალგაზრდა ოფიცერი.

მეორე ფირფიტა: სასწავლო მოედანი. უკან დიდი კარვები, ბოძებზე ალმებით; წინ ტალახიანი ჩექმები. შუაში სათვალიანი, ღია ფერის შინელიანი ხანდაზმული კაცი: ფონ დერ გოლცი.

მეორე რიგში, ნახევრად დამალული, იგივე სახე სადგურიდან.

მესამე ფირფიტაც იმავე დღისაა, სადგურიდან. სასულე ორკესტრი მატარებელს ელოდება.

ბრბოში, ოფიცრებს შორის თითქმის დამალული, დგას იანაკი მანაკი. თუ იანაკი ფოტოზეა, აპარატი მილტონს ეჭირა. მაშასადამე, მილტონი იქ იყო, თავისი აპარატით, იმ დღეს, როცა ბაქანზე ახალგაზრდა ოფიცერი, სახელად მუსტაფა ქემალი, იდგა. ფოტო, რომელზეც მთელი ცხოვრება ლაპარაკობდა, არსებობდა. უბრალოდ, ის არ იყო, რომელსაც აჩვენებდა.

ეჭვი, რაც არ უნდა მყარი იყოს, ეჭვად რჩება. ექსპერტიზა მოვითხოვე. სასამართლო მხატვარმა აურელიან ბედულესკუმ ბიტოლის ფოტოების სახე ათათურქის სანდო პორტრეტებს შეადარა: თავის ფორმა, წარბებისა და ყურების ხაზი, ცხვირის ხაზი, ქვედა ტუჩი, ნაოჭები წარბებს შორის. მისი დასკვნა: ერთი და იგივე პიროვნება.

1916–1919 წლებში იანაკი მანაკი შინაპატიმრობაში ცხოვრობს პლოვდივში, მაშინდელ ფილიპოპოლში. შორსაა ბიტოლისგან, სახელოსნოსგან, ძმისგან და ქალაქის დატოვების უფლება არ აქვს. კაცს, რომელმაც ცხოვრება გზებზე გაატარა, აპარატი ჯორზე აკიდებული, მოგზაურობა აღარ შეუძლია.

იმ წლებიდან ბიტოლის არქივი მის ბევრ ფოტოს ინახავს. ორი, ერთსა და იმავე ადგილას გადაღებული, ერთი და იმავე კაცის ორ ვერსიას ჰგავს. პირველზე ეზოში დგას, პორტრეტებს შორის, საცვლების ამარა.

მეორეზე კოსტიუმში აცვია, როგორც პატივცემულ ფოტოგრაფს. ორივეზე ძალიან კარგ ხასიათზე ჩანს, თითქმის მხიარულად. არაფერი მიუთითებს, რომ ზედამხედველობის ქვეშ მყოფი კაცია. პირიქით, ჰგავს ადამიანს, რომელმაც კლიენტები და საქმე იპოვა. ირგვლივ, ქვის კედელზე მიყუდებული, დიდი ჩარჩოიანი პორტრეტებია: ულვაშიანი კაცები, მაღალვარცხნილობიანი ქალები. პლოვდივში იანაკი იმას აკეთებდა, რაც იცოდა: პორტრეტებს.

ფოტოები ცნობილი იყო, მაგრამ მათ ბიოგრაფიულ დოკუმენტებად კითხულობდნენ: იანაკი გადასახლებაში. მე ჩარჩოები მაინტერესებდა. პლოვდივში ვათვალიერებდი რეგიონული ეთნოგრაფიული მუზეუმის ეთნოლოგ პეტკო ტოდოროვთან ერთად და ხმამაღლა ვთქვი ის, რაც დიდი ხანია თავში მიტრიალებდა: თუ ეს პორტრეტები აქ გაკეთდა, ზოგიერთი მათგანი ჯერ კიდევ უნდა არსებობდეს. პეტკომ დიდხანს უყურა ფოტოს. „მგონი ერთი ვნახე. მაგრამ დარწმუნებული არ ვარ.“

პირველი პორტრეტი იმავე დღეს გამოჩნდა. მოკლე თეთრთმიანი, აპრეხილულვაშიანი კაცი, მკერდზე ორი ორდენით. სახე ჩარჩოში, იანაკის მხრის გვერდით.

მეორე მომდევნო დღეს გამოჩნდა: მაღალვარცხნილობიანი ქალი. ორივეზე, ქვედა მარჯვენა კუთხეში, იგივე მელნის ხელმოწერაა: Manaki, ქალაქის შემოკლებული სახელი, Phil., და წელი.

ბიტოლის არქივის რეესტრში ფოტო ჩაწერილია, როგორც „პლოვდივის პანორამა, წინა პლანზე იანაკი“. იანაკი წინ დგას, ქალაქი მის უკან იშლება, ჰორიზონტზე მთა აღმართულა. ვისაც პლოვდივში ვაჩვენე, თქვეს, რომ პლოვდივია.

ნამდვილი ქალაქის წინ ვუყურებდი და რაღაც არ ემთხვეოდა. პლოვდივი ბორცვების ქალაქია, სახლებს შორის შემაღლებებით, და არა კლდოვანი კედლის ძირას მდებარე ქალაქი.

ჯერ შეგრძნება იყო, მერე ეჭვი. მთას ნაცნობი ფორმა ჰქონდა: სინიტე კამანი, ცისფერი კლდეები, მასივი, რომელიც ქალაქ სლივენს დაჰყურებს. პანდემიის წლების მოგზაურობებიდან ვიცნობდი.

ფოტოთი სლივენში წავედი და კუთხე მოვძებნე. სოციალისტური კორპუსები ქალაქის სილუეტს მთლიანად ცვლის; ერთი შეხედვით დღევანდელი პანორამა სხვა ადგილს ჰგავს. შედარებისას მაინც გამოჩნდა იანაკის კადრის სამი შენობა, ჯერ კიდევ მდგარი, და ის ადგილიც, სადაც ძველი საათის კოშკი იდგა. ფოტო პლოვდივიდან არ არის. სლივენიდანაა.

ლაისტა, ვლახურად ლაკა, ზაგორის მთების ყველაზე განმარტოებული სოფელია. დაახლ. 1900 წელს ორ ათასზე მეტი მცხოვრები ჰყავდა. დღეს იქ ცხრა ადამიანი იზამთრებს. ძმებმა მანაკებმა სოფელი ორჯერ გადაიღეს: ფართო პანორამა და ბაზრობა მოედანზე.

პანორამა დაახლოებით დავათარიღე: დაახლ. 1900 წელი. 2017 წელს ვაჩვენე ტაკის ძიმასს, ლაისტური წარმოშობის ათენელ ფოტოგრაფს, და მან სოფლის ჟურნალში გამოაქვეყნა. რამდენიმე თვის შემდეგ ჟურნალი ბუქარესტში ჩამოვიდა და ფოტოს უკვე ზუსტი წელი ჰქონდა: 1898. სოფლელებმა ერთიმეორის მიყოლებით იცოდნენ, რომელ წელს აშენდა თითოეული სახლი. კადრში ხილული და ჯერ კიდევ არარსებული სახლების მიხედვით ის ყველა არქივზე ზუსტად დაათარიღეს. საზოგადოებამ, რომელსაც თავისი ისტორია არასოდეს ჩაუწერია, ის წლიდან წლამდე ახსოვდა.

ბაზრობის ფოტოს სხვა ბედი ეწია. სოფელში, პაპათანასიუების ოჯახის სახლში, თითქმის იდენტური კადრი ინახებოდა, ალბათ რამდენიმე წუთის შემდეგ გადაღებული, იმავე ადამიანებით, ოდნავ გადაადგილებულებით.

შემდეგ, 2024 წელს, ბიტოლის არქივში იმავე სცენის გატეხილ მინის ნეგატივის ფრაგმენტს წავაწყდი. ერთი და იმავე წუთის სამი ფოტო, საუკუნის განმავლობაში სამ ქვეყანაში, რუმინეთში, საბერძნეთსა და ჩრდილოეთ მაკედონიაში შენახული, ისე, რომ ერთმა მეორის შესახებ არაფერი იცოდა.

მილტონის ფოტო კორჩას მაღლიდან გვიჩვენებს: კრამიტის სახურავები, ეზოები, ბორცვისკენ ამავალი სწორი ქუჩები და სულ ბოლოს, შიშველი მთის ქვეშ, მირაჰორის მეჩეთის მინარეთი, ალბანეთის ერთ-ერთი უძველესი მეჩეთისა. ერთი შეხედვით დრონით გადაღებულს ჰგავს.

ვკითხე ჩემს თავს, საიდან იყო გადაღებული. კუთხე დიდ არჩევანს არ ტოვებს. დაახლ. 1900 წლის კორჩაში ასეთი მაღალი შენობა არ იყო. მხოლოდ ერთი ადგილი არსებობდა, რომელიც ფოტოგრაფს სახურავებზე მაღლა აიყვანდა: 1905 წელს დასრულებული წმ. გიორგის ეკლესიის სამრეკლო.

ეკლესია აღარ არსებობს. 1960-იანი წლების ბოლოს კომუნისტურმა რეჟიმმა ის დაანგრია, რომ ბიბლიოთეკისთვის ადგილი გაეთავისუფლებინა. ფოტო ახლომახლო ერთადერთი მაღალი წერტილიდან გავიმეორე, რამდენიმე ათეულ მეტრში იმავე დროს აშენებული კოშკიდან. მარცხნივ კვლავ ჩანს მირაჰორის მეჩეთის მინარეთი; წინ 1970-იანი წლების კორპუსები. სამრეკლოს ადგილას კოშკი დგას. ქალაქი ცნობადია, მაგრამ მინარეთი სხვაა: ისიც ენვერ ხოჯას რეჟიმის დროს დაანგრიეს და 2014 წელს აღადგინეს.

ზემოდან, იმავე კოშკიდან, ეკლესიის კვალიც დავინახე. მისი კონტური დღეს ქუჩის ქვაფენილზე თეთრი ქვითაა მონიშნული, აფსიდითა და კედლებით, როგორც არქიტექტორის გეგმა. ყოველდღე ვიღაც იქ კანდელს ანთებს, იმ ეკლესიის ადგილას, რომლის სამრეკლოზეც საუკუნის წინ ვლახი ფოტოგრაფი ავიდა, აპარატი ზურგზე ეკიდა.

არქივის ფანჯრიდან, ნაძვებს შორის გადავიღე. შენობა ერთადერთი ვიზიტისთვის აშენდა: სულთან მეჰმედ V რეშადისა, 1911 წლის ზაფხულში. სულთნის უკანასკნელი მოგზაურობა სტამბოლიდან ჯერ კიდევ ოსმალურ ბალკანეთში.

ძმებმა მანაკებმა სახლის წინ ცერემონია გადაიღეს: ოფიცრები, მოხელეები და წარჩინებულები, პროტოკოლის სიზუსტით, თითოეული თავის ადგილას. თავდაჯერებული წესრიგის სურათი. ერთი წლის შემდეგ პირველი ბალკანური ომი დაიწყო და ბიტოლა იმ პირველ ქალაქებს შორის იყო, რომლებიც იმპერიამ დაკარგა.

სახლი დღეს უნივერსიტეტის რექტორატია. ფასადი ნეოკლასიკური, ევროპულია, როგორც ეპოქის პოლიტიკური გემოვნება მოითხოვდა. გეგმა ოსმალურია: შიგნით მიმართული, ოთახების იერარქიებით, რომლებსაც ფასადი არ ამჟღავნებს. გარეთ ევროპა, შიგნით იმპერია. როგორც მთელი ქალაქი.

ძმებმა ვიზიტი ფირზეც აღბეჭდეს: სულთანი, პროცესია, ბრბო ქუჩებში. რამდენიმე წამიანი ფილმი სამყაროდან, რომელიც ერთ წელიწადში გაქრებოდა.