გუშინდელის მიღმა

ანთროპოლოგიური მოგზაურობა ბალკანეთში
კატალინ დ. კონსტანტინის ვიზუალური ანთროპოლოგიის პროექტი

როგორც ანთროპოლოგი, ჩემი დისციპლინის მეთოდოლოგიური მიდგომის შესაბამისად, უპირატესობას ვანიჭებ პირდაპირ საველე კვლევას ბიბლიოთეკურ თუ საარქივო მუშაობასთან შედარებით. უკვე ათ წელზე მეტია, ჩემი ყველაზე თანმიმდევრული საველე სამუშაოები ბალკანეთში მიმდინარეობს, ვლახების, ანუ არომანების, ისტორიულ დასახლებებში. ეს მწყემსური თემები დღეს ძირითადად საბერძნეთსა და ალბანეთში ცხოვრობენ, მაგრამ ასევე ჩრდილოეთ მაკედონიის რესპუბლიკაში, რუმინეთსა და, უფრო მცირე რაოდენობით, ბულგარეთში. თითქმის ყოველთვის თან მახლდა ჩემი კოლეგა და კარგი მეგობარი ნიუ-იორკიდან, დენ ბორა. წელიწადში ერთხელ ან ორჯერ ვხვდებით ათენში ან თესალონიკში და იქიდან მივემგზავრებით პინდის მთებში მაღლა შეფენილ მიყრუებულ სოფლებში. ასევე ღრმად ვარ მადლიერი ჩემი ბიძაშვილის, კარმენ დობროტესი, ერთად გავლილი მრავალი მოგზაურობისთვის და იმისთვის, რომ წლების განმავლობაში ჩემი ვიზუალური ანთროპოლოგიის რამდენიმე გამოფენის კურატორობა იკისრა.

2017 წელს, ბუქარესტში, რუმინელი გლეხის ეროვნულ მუზეუმში საარქივო კვლევისას აღმოვაჩინე, რომ მანაკიების კოლექციაში — რუმინეთში დაცული ადრეული ფოტოგრაფიის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან კოლექციაში — ვლახური დასახლებების ამსახველი ფოტოებიდან დეტალურად მხოლოდ რამდენიმე იყო იდენტიფიცირებული. ბევრს მხოლოდ მოკლე, ზოგადი აღწერა ახლდა, XX საუკუნის დასაწყისისთვის დამახასიათებელი, მაგალითად, „ვლახური სოფელი ბალკანეთში“. დღეს ანთროპოლოგებისგან გაცილებით მეტ სიზუსტეს მოელიან. ზოგიერთი ადგილი მაშინვე ვიცანი წინა საველე სამუშაოებიდან, მაგალითად, ზაგორის სოფელ ილიოხორის ფოტო, სადაც სოფლის მოედანზე მდგარი ათასწლოვანი ჭადარი, საბერძნეთის ერთ-ერთი უხნესი, შეუცდომელი ორიენტირია. სხვა ფოტოების შემთხვევაში პროცესი უფრო თავგადასავალს ჰგავდა. მას მოჰყვა საველე კვლევების ახალი სერია, შემთხვევითი შეხვედრები და მოულოდნელი აღმოჩენები მთელ ბალკანეთში. სწორედ მაშინ გამიჩნდა იდეა, დღევანდელ დღეს ხელახლა გადამეღო ის ფოტოები, რომლებიც ძმებმა მანაკიებმა 1900 წლის ახლოს გადაიღეს, ზუსტად იმავე კადრირებით.

ძმები იანაკი და მილტონ მანაკიები XIX საუკუნის მეორე ნახევარში დაიბადნენ ვლახი მწყემსების ოჯახში, ავდელაში, პინდის მთებში მაღლა შეფენილ სოფელში, რომელიც მაშინ ჯერ კიდევ ოსმალეთის იმპერიის ნაწილი იყო, დღეს კი საბერძნეთშია. ისტორიამ ისინი დაიმახსოვრა, როგორც განსაკუთრებული დოკუმენტური ღირებულების მქონე ფოტოების ვრცელი კოლექციის ავტორები და როგორც პირველი კინემატოგრაფისტები, რომლებმაც ოსმალეთის იმპერიასა და ბალკანეთში ფილმი გადაიღეს, ძმები ლიუმიერების მიერ კაცობრიობის ისტორიაში პირველი ფილმის გადაღებიდან სულ რაღაც ათი წლის შემდეგ.

ორივე ძმამ მშობლიური სოფლის რუმინული სკოლა დაამთავრა, შემდეგ კი მონასტირის რუმინული ლიცეუმი. წინაპრებისგან განსხვავებით, რომლებიც ცხვრის დიდი ფარების პატრონები იყვნენ, მათ სხვა გზა აირჩიეს. ისინი ახალი ტიპის „მომთაბარეები“ გახდნენ, რომლებიც ბალკანეთს ფოტოების გადასაღებად ერთ-ერთ ყველაზე რთულ პოლიტიკურ და ისტორიულ ეპოქაში მოიარდნენ — ეპოქაში, რომელიც ოსმალეთის იმპერიის საბოლოო დაშლით, ბალკანეთის ომებითა და ეროვნული საზღვრების დადგენით აღინიშნა. თავდაპირველად ფოტოსტუდია იოანინაში გახსნეს, შემდეგ კი მონასტირში (დღევანდელი ბიტოლა ჩრდილოეთ მაკედონიის რესპუბლიკაში) გადაიტანეს, რომელიც მაშინ ამავე სახელწოდების ოსმალური პროვინციის დედაქალაქი და თესალონიკის შემდეგ რეგიონის მეორე უდიდესი ქალაქი იყო.

იანაკი და მილტონი დადიოდნენ სოფლებში, ზოგჯერ თითქმის მიუვალში, და ქალაქებშიც, და შეკვეთით იღებდნენ ფოტოებს დიდი, მძიმე კამერითა და მყიფე მინის ნეგატივებით. ფოტოგრაფია მათთვის არა მხოლოდ გატაცებითა და დიდი ნიჭით შესრულებული პროფესია, არამედ საარსებო წყაროც იყო. რუმინელი გლეხის ეროვნული მუზეუმის არქივში დაცული ფოტოების უმეტესობა იმ ეპოქის რიგითი ადამიანების პორტრეტებია, ტრადიციულ სამოსში ან დასავლური სტილის ტანსაცმელში გამოწყობილი. ეს გამოსახულებები ცოცხლად ასახავს თანამედროვეობისა და ტრადიციის თანაარსებობას, რომლებიც ბალკანეთის მოდერნიზაციის იმ ადრეულ პერიოდში უფრო მეტად იყო ერთმანეთში გადახლართული, ვიდრე ოდესმე. გამიკვირდა, როცა მივხვდი, რომ ეს არ იყო ცალკეული სამყაროები, როგორც ადრე მეგონა და როგორც იმ პერიოდის ბევრი ისტორიკოსი ვარაუდობდა. ისინი ერთმანეთს ფარავდნენ. პინდის სოფლებში მოგზაურობისას აღმოვაჩინე, რომ ერთი და იგივე ადამიანები ხშირად სხვადასხვა ფოტოზე ჩნდებოდნენ: ზოგჯერ მწყემსებად ტრადიციულ სამოსში, ზოგჯერ კი თავიანთ „საქალაქო საუკეთესო“ ტანსაცმელში, ევროპული მოდისა და დახვეწილობის განსახიერებად, მიუხედავად იმისა, რომ ერთი შეხედვით იზოლირებულ სოფლებში ცხოვრობდნენ.

პორტრეტების გარდა, კოლექციაში შედის ოჯახური მოვლენების, ქორწილებისა და დაკრძალვების, რელიგიური დღესასწაულების ფოტოები, ასევე პოლიტიკური მომენტებიც, მაგალითად, სულთნის ვიზიტი ბიტოლაში, რომელიც ძმებმა მანაკიებმა ფირზეც აღბეჭდეს. თუ ბუქარესტში დაცული ფოტოები უპირველეს ყოვლისა ეთნოგრაფიულ ინტერესს იწვევს, ბიტოლის არქივში შენახული ათასობით მინის ნეგატივი XX საუკუნის დასაწყისის ბალკანური ცხოვრების არაჩვეულებრივ კალეიდოსკოპს წარმოაჩენს, ხშირად იმდროინდელი ყოველდღიურობის ამსახველს, რომელიც გაოცებას იწვევს თავისი სიმდიდრით, ინტენსივობითა და დღევანდელობასთან კონტრასტით. ძმების მიერ გადაღებული ბევრი სცენა განსაკუთრებულ მხატვრულ ალღოს, კადრირებისა და მომენტის დაჭერის დახვეწილ ოსტატობას ავლენს, რაც დღესაც აოცებს არქივების შემსწავლელ ანთროპოლოგებს.

1906 წელს იანაკი და მილტონ მანაკიები ბუქარესტში მიიწვიეს რუმინეთის საერთო გამოფენაზე და მათ რუმინეთის სამეფო კარის ფოტოგრაფების წოდება მიენიჭათ. ამ შემთხვევისთვის მათი ფოტოების კოლექცია, რომელიც პინდის მთების ვლახების პორტრეტებსა და დასახლებებს ასახავდა, შეიძინა ეროვნული ხელოვნების მუზეუმმა — დღევანდელი რუმინელი გლეხის ეროვნული მუზეუმის წინამორბედმა, რომელიც იმავე წელს ციგარა სამურკაშმა დააარსა. სწორედ ეს ფოტოები გავემართეთ ჩემი ამერიკელი კოლეგა და მე მოსაძებნად 2017 წლის ზაფხულში.

უკან რომ გავიხედოთ, ძმების ვიზიტებმა ბუქარესტში მათ კარიერაში გარდამტეხი როლი ითამაშა. ამ მომენტიდან მათმა შემოქმედებამ ბალკანეთის ვიზუალური ისტორიისთვის ღრმა მნიშვნელობა შეიძინა. სწორედ ბუქარესტში ნახეს პირველად კინოჩვენება და გაეცნენ ძმები ლიუმიერების მიერ შემუშავებულ კინემატოგრაფიულ ტექნიკას. იმდენად მოიხიბლნენ, რომ იანაკი ლონდონში გაემგზავრა კინოკამერის შესაძენად. სრულიად შემთხვევით, ეს აღმოჩნდა Bioscope-ის კამერა, რომელსაც მსოფლიოში 300-ე სერიული ნომერი ჰქონდა.

იმ დროს, როცა კინემატოგრაფი ძირითადად თანამედროვე ტექნოლოგიის უახლეს მიღწევებზე იყო ორიენტირებული — ცათამბჯენებსა და ტრანსატლანტიკურ ორთქლმავლებზე — ორი ძმა თავის მთის სოფელში დაბრუნდა და დაახლოებით 1906 ან 1907 წელს (ზუსტი წელი დღემდე გაურკვეველია) ეთნოგრაფიული დოკუმენტური ფილმი გადაიღო. მუნჯი და დაახლოებით ერთწუთიანი, ის იმ ეპოქის ტექნიკურ შესაძლებლობებს შეესაბამებოდა. თავადაც ვერ გაიაზრეს, რომ ამ ფილმით ძმებმა მანაკიებმა სამმაგი მსოფლიო რეკორდი დაამყარეს. ეს იყო პირველი ფილმი, გადაღებული ჯერ კიდევ უზარმაზარ ოსმალეთის იმპერიაში, პირველი ეთნოგრაფიული დოკუმენტური ფილმი ბალკანეთში და, ფაქტობრივად, რეგიონის პირველი დოკუმენტური ფილმი საერთოდ. თემა? მატყლის ტრადიციული დამუშავება. ფილმში ხალხურ კოსტიუმებში გამოწყობილი ქალების ჯგუფებია აღბეჭდილი. მათ შორის, სულ ცენტრში, რამდენიმე წამით მსხვილ ხედში ჩანს დესპა, ძმების ბებია, რომელიც, მილტონის მოგვიანებითი მონათხრობით, მაშინ 114 წლისა იყო. რაც არ უნდა გასაოცარი ჩანდეს მისი ასაკი, პინდის ვლახებში ეს გამონაკლისი არ ყოფილა. სხვა სიტყვებით, ბებია დესპა XVIII საუკუნეში დაიბადა (1792 ან 1793 წელს), ალი-ფაშას დროს, როცა ნაპოლეონი ახლახან იწყებდა აღზევებას. წარმოუდგენლად შორეული წარსული ადამიანისთვის, რომლის მოძრაობაც დღეს ფირზე შეგვიძლია დავინახოთ. ეს კიდევ ერთი რეკორდი იყო, რომლის შესახებაც ძმებმა არაფერი იცოდნენ, როცა თავიანთ მიყრუებულ მთის სოფელში, ევროპისთვისაც და მსოფლიოსთვისაც უცნობში, იღებდნენ. კინოს ოფიციალური ისტორიისგან განსხვავებით, ყველაზე ხანდაზმული ადამიანი, რომელიც ოდესმე ფირზე აღბეჭდეს, არც პაპი ლეო XIII (დაბ. 1810) იყო და არც რებეკა კლარკი (დაბ. 1804 წელს ბრიტანეთში, გადაღებული Kinora-ს კამერით 1912 წელს), არამედ მაია დესპა ავდელადან, მილტონისა და იანაკი მანაკიების ბებია. არა დასავლეთ ევროპის, ტექნოლოგიისა და „ცივილიზაციის“ ძრავის, ცნობილი ფიგურა, არამედ ხანდაზმული ქალი მივიწყებული რეგიონიდან, რომლის არსებობასაც ევროპა XX საუკუნის მიჯნაზე ძლივს იწყებდა აღიარებას, იმ რყევების ფონზე, რომლებიც ბალკანეთის ომებით დასრულდა. მართალია, როგორც ბებია დესპას ასაკი (მისი ერთ-ერთი ფოტოს ქვეშ იანაკიმ ჩაწერა, რომ 102 წლისა იყო), ისე ფილმის ზუსტი თარიღი დღემდე სადავოა. მაგრამ ნებისმიერი ზუსტი დათარიღების მიღმა, თავად მიღწევა უდავოა.

შენიშვნა თარიღის შესახებ. ენციკლოპედიები ჩვეულებრივ 1905 წელს ასახელებენ, ზოგიერთი ისტორიკოსი — 1906-ს. ჩემი კვლევა ბიტოლაში, მანაკიების არქივში, 1907 წელზე მიუთითებს: მინის ნეგატივზე იანაკი ლონდონშია, თეატრ „კრიტერიონის“ წინ, როცა იქ პიესა The Liars იდგმებოდა, 1907 წლის აპრილიდან ოქტომბრამდე. მაშასადამე, ფილმი კამერით მისი დაბრუნების შემდეგ უნდა იყოს გადაღებული. ეს ჩემი არგუმენტია ტრადიციული ქრონოლოგიის გადასახედად და არა დადგენილი კონსენსუსი; სრული მსჯელობა იხილეთ დღიურში.

ამ ტექსტის გვერდით განთავსებული რუკები იმ ეპოქაში ბალკანეთის ბედის სირთულეს ასახავს. ეს ოსმალური პროვინცია მაკედონიის ეთნიკური რუკებია.

სამხრეთით — თუმცა რუკაზე არ ჩანს, რადგან მაშინ მცირე მნიშვნელობა ჰქონდა — მდებარეობს ავდელა, ძმები მანაკიების სოფელი. ცოტა ჩრდილოეთით არის ქალაქი მონასტირი, „კონსულების ქალაქად“ წოდებული, რომელიც რუკაზე აღნიშნულია. სწორედ აქ დააარსეს ძმებმა ფოტოსტუდია, მოგვიანებით კი კინოთეატრი გახსნეს, რომელმაც მალე მთელ პროვინციაში მოიპოვა პოპულარობა. მალე ავდელა საბერძნეთის ნაწილი გახდებოდა, მონასტირს კი, იუგოსლავიის სამეფოში შესვლისას, ბიტოლა დაერქმეოდა. ეს ცვლილებები უზარმაზარი ისტორიული დაძაბულობის შედეგი იყო. რუკებზე ისეთი რთული ეთნიკური მოზაიკაა გამოსახული, რომ ზუსტი საზღვრების გავლება — იმდროინდელი ნაციონალისტური იდეოლოგიის იმპერატივი — თითქმის შეუძლებელი იყო. თავად პროვინციის სახელწოდებამ, მაკედონიამ, ფრანგულ ენაში შერეული სალათის სახელსაც კი დაუდო საფუძველი — macédoine — შეხსენება იმისა, რომ ცნობილად თავაზიანი ფრანგები ისტორიულ შეფასებებში ყოველთვის ასე ფაქიზნი არ იყვნენ. ეთნიკური მრავალფეროვნების გარდა, რუკები იმ ეპოქის ტერიტორიულ დავებსაც ავლენს. ერთს ქვესათაურად აქვს point de vue bulgare, მეორეს — point de vue serbe, და თითოეული მათგანი უფრო პოლიტიკურ პრეტენზიებს ასახავს, ვიდრე ობიექტურ დემოგრაფიულ რეალობას.

სწორედ ამ დროს გაჩნდა ევროპულ პოლიტიკურ და კარტოგრაფიულ დისკურსში ახალი ეთნიკური იდენტობა: სლავი მაკედონელები, რომლებსაც მანამდე უბრალოდ ბულგარელებს უწოდებდნენ. ტერიტორიაზე თანაბრად აცხადებდნენ პრეტენზიას სერბეთი და ბულგარეთი, საბერძნეთი კი უდიდეს ნაწილს ითხოვდა, ისტორიულ მემკვიდრეობაზე დაყრდნობით, რომელიც ანტიკურობამდე სწვდებოდა. ოსმალური ბატონობის საუკუნეების შემდგომ ამ ეპოქაში, როცა ერები დამოუკიდებლობასაც და ტერიტორიულ გაფართოებასაც ესწრაფოდნენ, ეთნიკური რუკები მიწების გაყოფის გასამართლებლად გამოიყენებოდა. მაგრამ იმ პერიოდის არცერთი რუკა არ გვთავაზობდა მკაფიო ეთნიკურ გამიჯვნას. თითქმის ყველა მათგანი ერთი ჯგუფის სიდიდეს სხვების ხარჯზე აზვიადებდა და ვიზუალურად აყალიბებდა ისტორიასა და გეოგრაფიას პოლიტიკური და ტერიტორიული ინტერესების სამსახურში. სიტუაცია იმდენად აბსურდული გახდა, რომ ერთი ოჯახის შიგნითაც კი ზოგი წევრი თავს ერთ ეთნოსს მიაკუთვნებდა, ზოგი კი — სხვას.

ერთი შეხედვით, ამ პოლიტიკური და ტერიტორიული კონფლიქტიდან არაფერი ჩანს რიგითი ადამიანების სახეებზე ან ეთნოგრაფიულ სცენებში, რომლებიც რუმინელი გლეხის ეროვნულ მუზეუმში დაცული მანაკიების კოლექციის ფოტოებშია აღბეჭდილი. და მაინც, ანთროპოლოგიური თვალსაზრისით — დეტალისადმი ყურადღებიანი თვალსაზრისით — მთელი ეპოქა, მთელი თავისი მღელვარებით, სრულიად იკითხება. მანაკიების ფოტოარქივი XX საუკუნის დასაწყისის ბალკანეთის დაძაბულობის არაპირდაპირი, მაგრამ უნაკლო ფრესკაა. არაჩვეულებრივი და დღეს ძნელად წარმოსადგენია, რომ მილტონი და იანაკი პორტრეტებს ეთნიკური კუთვნილების განურჩევლად ქმნიდნენ იმ დროს, როცა ეროვნული კონფლიქტები პიკს აღწევდა.

მართლაც, ძმებმა გადაიღეს სულთანი, კონსტანტინოპოლის პატრიარქი, რუმინეთის სამეფო ოჯახი და ბერძენი და იუგოსლავი მეფეების პორტრეტების გადაღების შესაძლებლობაც ჰქონდათ. მოგვიანებით მილტონს ტიტოს გადაღებაც მოუწია, დიდი ხნით ადრე, ვიდრე ის სოციალისტური იუგოსლავიის ლიდერი გახდებოდა — შეხვედრა, რომელიც მისთვის სიცოცხლის ბოლო წლებში ბედნიერ შემთხვევად იქცა.

ვლახებიც ჩაითრია იმ დროის იდენტობის ბრძოლებმა. მათ თემს ღრმა ბზარი გაჰყოფდა. მნიშვნელოვანი ნაწილი მტკიცედ იზიარებდა ბერძნულ ეროვნულ იდენტობას და მთელი გულით იბრძოდა საბერძნეთისთვის. სხვები, ენის გამო, თავს რუმინეთთან აიგივებდნენ. საზღვრების ცვლილების პირობებში ბევრმა სამშობლოს დატოვება და სამხრეთ დობრუჯაში დასახლება არჩია, რომელიც მაშინ რუმინეთის ნაწილი იყო, მაგრამ 1940 წელს ბულგარეთს გადაეცა, რასაც მოსახლეობის იძულებითი გაცვლის ახალი ტალღები მოჰყვა. მიუხედავად ამისა, მირჩევნია მჯეროდეს, რომ ადამიანების უმეტესობა უბრალოდ აგრძელებდა თავის ცხოვრებას, ინახავდა ტრადიციებს და ეპოქის სულს ერგებოდა, ასეთი იდენტობის დილემებით თავის შეწუხების გარეშე. დღეს ძმებ მანაკიებზე საბერძნეთში ბევრს საუბრობენ, როგორც ბალკანური კინოს პიონერებზე, ჩრდილოეთ მაკედონიის რესპუბლიკაში მათ ფართოდ ზეიმობენ, რუმინეთში კი მხოლოდ დროდადრო იხსენებენ. ბალკანეთის თითოეული ერი მათ თავისად მიიჩნევს. მაგრამ ჩვენს დროში ასეთ ნარატივებს მნიშვნელობა აღარ უნდა ჰქონდეს. ძმები მანაკიები, უბრალოდ, ბალკანეთის ისტორიას ეკუთვნიან.

თავად ძმები მანაკიების ცხოვრებაც ბალკანეთის ბედს ირეკლავს. 1935 წლის შემდეგ ისინი ერთმანეთს დააშორეს. იანაკი 1954 წელს თესალონიკში, საბერძნეთში, გარდაიცვალა, გაღატაკებული და შვილის ნაადრევი სიკვდილით განადგურებული. 1935 წლიდან სიკვდილამდე, თითქმის ორი ათწლეულის განმავლობაში, იანაკიმ ძმის ნახვა ვეღარ შეძლო, რადგან მილტონი ბიტოლაში, იუგოსლავიაში დარჩა, რომელიც მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ კომუნისტური გახდა (ფედერაციული სახალხო რესპუბლიკა 1945 წლის 29 ნოემბერს გამოცხადდა). საზღვრები მკაცრი და გადაულახავი იყო. ეს იმ რეგიონში, სადაც საუკუნეების განმავლობაში თავისუფალი მიმოსვლა ცხოვრების ბუნებრივი რიტმი იყო, ეთნიკური წარმოშობისა თუ რელიგიის მიუხედავად. მილტონმა, თავის მხრივ, იუგოსლავიაში ეროვნული აღიარება მოიპოვა, ნაწილობრივ იმ შემთხვევითი გარემოების წყალობით, რომ ახალგაზრდობაში რამდენიმე მომავალი იუგოსლავი კომუნისტი გადაიღო, მათ შორის ტიტოც, როგორც უკვე აღვნიშნეთ. მილტონის არქივი იუგოსლავიის სახელმწიფომ შეიძინა, მასთან ინტერვიუები ჩაწერეს, ხოლო მის შესახებ დოკუმენტური ფილმი მისივე სიცოცხლეში ზაგრებში გადაიღეს. ის 1964 წელს გარდაიცვალა, და 1979 წლიდან (წელი, როცა მე დავიბადე…) ბიტოლაში ყოველწლიურად იმართება საერთაშორისო დოკუმენტური კინოფესტივალი Camera 300, ევროპის ერთ-ერთი ყველაზე ხანგრძლივი ისტორიის მქონე დოკუმენტური კინოს ფესტივალი. ბერძენი რეჟისორის, თეო ანგელოპულოსის შედევრი To vlemma tou Odyssea / ულისეს მზერა (1995) არაჩვეულებრივად მელანქოლიური მხატვრული ენით მოგვითხრობს ბალკანეთის ჩაკეტილსაზღვრებიან სახელმწიფოებად დაქუცმაცების ტრაგიკულ ისტორიასა და ფესვებდაკარგულობის მძიმე გამოცდილებაზე. ფილმი შთაგონებულია მაია დესპას კადრებით, რომლებიც ძმებმა მანაკიებმა ავდელაში გადაიღეს. ანგელოპულოსი აგებს თანამედროვე პერსონაჟის მოგზაურობას 1990-იანი წლების ბალკანეთში — როცა ათწლეულების გაყოფის შემდეგ საზღვრები კვლავ იხსნებოდა — ძმები მანაკიების თითქოსდა დაკარგული ფილმის საძიებლად. სინამდვილეში ეს საკუთარი დაკარგული იდენტობის ძიებაა.

ძმების ისტორიის ეს გააზრება აუცილებელია ჩემი ვიზუალური ანთროპოლოგიის კვლევის კონტექსტის გასაგებად. რუმინელი გლეხის ეროვნული მუზეუმის გამოსახულებათა არქივში დაცული დაახლოებით 200 ფოტოდან მნიშვნელოვანი რაოდენობა ვლახურ დასახლებებს ასახავს: შორიდან გადაღებულ პანორამულ ხედებს, რომლებზეც სოფლები თავიანთი გამორჩეული არქიტექტურით ჩანს. ზოგი მათგანი ნაკლებადაა ცნობილი, ზოგს კი ვლახებში ლეგენდარული სტატუსი აქვს, მაგალითად, სამარინას, საბერძნეთის ყველაზე მაღალ სოფლად მიჩნეულ დასახლებას, ან მოსკოპოლეს, ოდესღაც აყვავებულ მთის ქალაქს. XVIII საუკუნეში მოსკოპოლე სტამბოლის შემდეგ ბალკანეთის მეორე უდიდესი ქალაქი იყო, სტამბებით, ბიბლიოთეკებითა და ათობით ეკლესიით. დღეს ის ალბანეთშია, პატარა ისტორიულ დასახლებად ქცეული, მას შემდეგ, რაც XVIII საუკუნის ბოლოს ალი-ფაშამ გადაწვა და მიწასთან გაასწორა: მისი დიდება და აჯანყების პოტენციალი მას ბალკანეთში ოსმალური რეპრესიების სამიზნედ აქცევდა.

ერთი გამონაკლისის გარდა, დასახლებების ყველა ეს ფოტო ბუნებაში განმარტოების სიმშვიდეს ასხივებს: სოფლები მთის მწვერვალებთან, ტყეებით გარშემორტყმული, შორს იმ დიდი სავაჭრო გზებისგან, რომლებიც ოდესღაც ნახევარკუნძულს კვეთდა. და მაინც, ამ სიწყნარის მიღმა, ფონზე, ანთროპოლოგის თვალი ეპოქის ხმაურს აღიქვამს: იმდროინდელი არომანების კონფლიქტებსა და იდენტობის ბრძოლებს, რასაც მოჰყვა მათი წასვლა ამ სოფლებიდან და მთის ქალაქებიდან შორეულ ადგილებში, მათი გაყოფა მოქიშპე ერებს შორის და ტრანსჰუმანსის უეცარი შეუძლებლობა იმ გზებზე, რომლებიც საზღვრებმა მოულოდნელად გადაჭრა. ძმები მანაკიების ფოტოებზე აღბეჭდილი დასახლებებიდან უმეტესობა დღეს საბერძნეთშია, ოთხი ჩრდილოეთ მაკედონიის რესპუბლიკაში, ერთი კი ალბანეთში. ზოგიერთ ფოტოზე ბარათზე ხელით დაწერილი წარწერები სოფლების სახელებს ასახელებს, სავარაუდოდ, თვით იანაკის ხელით. თუმცა მათ უმეტესობას კონკრეტული სახელი არ ახლავს, მხოლოდ ბუნდოვანი შენიშვნა, იმ დროის ნაციონალისტური სულისკვეთებით დაწერილი: „რუმინული სოფელი ბალკანეთში“.

2017 წლის აგვისტოში, სწორედ იმ დღეს, როცა ჩემს ამერიკელ კოლეგასთან ერთად რუმინეთიდან საბერძნეთში საველე კვლევის ახალ ეტაპზე უნდა გავმგზავრებულიყავი, მუზეუმში შევიარე, რომ მისთვის ორიგინალი ფოტოები მეჩვენებინა (ის ახლახან ჩამოვიდა ბუქარესტში). ერთად მივხვდით, რომ მუზეუმის კატალოგებში ბევრი გამოსახულების ზუსტი ადგილმდებარეობა არ იყო მითითებული. ზოგიერთი სოფელი მაშინვე ვიცანით, რადგან წინა საველე მოგზაურობებისას არაერთხელ გვქონდა ნანახი. ილიოხორი (არომანულად დობრინოვო) ადვილად ამოსაცნობი იყო. მის ცენტრალურ მოედანზე დღემდე დგას საბერძნეთის ალბათ უხნესი, ათას წელზე მეტი ხნის ჭადარი. თუმცა ოდესღაც აყვავებული და მჭიდროდ დასახლებული სოფელი დღეს სრულიად სხვანაირად გამოიყურება, რადგან მეორე მსოფლიო ომის დროს უკან დახეულმა გერმანულმა ჯარებმა სასტიკად გადაწვეს. ასევე ადვილად ამოსაცნობი იყო კალარიტესი (არომანულად კელარლი) და სირაკო (არომანულად სერეაკუ), თავიანთი დამახასიათებელი ქვის არქიტექტურით, რომელიც დღემდე უცვლელია. იქ მთელი კვირები გავატარე, როცა არქიტექტურაში ჩემი სადოქტორო დისერტაციის ერთ-ერთ თავს ვწერდი. ჩვენი დაკვირვებები მაშინვე შევიდა მუზეუმის რეესტრებში. არქივის კოორდინატორმა, სიმინა ბედიკემ, მოგვიანებით მუზეუმის ვებგვერდზე დაწერა, რომ „არქივის კურატორისთვის საუკეთესო დღე ის დღეა, როცა საკუთარ კოლექციაში დაცული მინის ფირფიტების შესახებ სხვებისგან რაიმე ახალს გაიგებს“. გვერდით მოცემული ფოტო სიმინამ „მოიპარა“, როცა მე და ჩემი კოლეგა ამ სოფლების ისტორიებს ვყვებოდით, მათ სახელებს ვასახელებდით და ვიხსენებდით არომანებსა და იმ ადგილებში ჩაბუდებულ ისტორიებს.

მიუხედავად ამისა, ზოგიერთი ფოტო ჩვენთვისაც საიდუმლოდ დარჩა. იქვე, ადგილზე გადავწყვიტეთ, საბერძნეთში დაგეგმილი მარშრუტი შეგვეცვალა, რათა ფოტოებზე აღბეჭდილი ყველა ადგილის იდენტიფიცირება გვეცადა. ჩვენი მიზანი იყო, ძმები მანაკიების თითოეული გამოსახულება იმავე კადრირებით ხელახლა შეგვექმნა, საუკუნეზე მეტი ხნის შემდეგ, იმ არომანულ სოფლებში, რომლებიც მათ ოდესღაც აღბეჭდეს.

ორი დღის შემდეგ ჩრდილოეთ მაკედონიის რესპუბლიკაში ვიყავით. ქალაქ კრუშევოს (არომანულად კრუშუვა) ფოტოს ხელნაწერი შენიშვნა ახლდა, სავარაუდოდ იანაკის ხელით: „კრუშუვას თემი, თურქების მიერ გადამწვარი 1903 წლის 15 აგვისტოს ბულგარული რევოლუციის დროს“. თარიღი ძველი სტილითაა: 15 აგვისტო ახალი სტილით 28 აგვისტოა.

ჩვენი ამოცანა იყო ზუსტად იმ წერტილის პოვნა, საიდანაც ძმებმა მანაკიებმა ეს ფოტო გადაიღეს. კრუშევო თემი კი არა, ქალაქია, ბალკანეთის ყველაზე მაღალმთიანი ქალაქი. ის თავშესაფრად იქცა იმ ვლახების ნაწილისთვის, რომლებიც, როგორც უკვე აღვნიშნეთ, მოსკოპოლედან მისი განადგურების შემდეგ გაიქცნენ. დროთა განმავლობაში მათ შეუერთდნენ მიაკები და მიმდებარე რეგიონის სხვა ჯგუფები, მათ შორის მართლმადიდებელი ალბანელები, ბერძნები და სლავი მაკედონელები. XIX საუკუნისთვის კრუშევო მნიშვნელოვან სავაჭრო ცენტრად იქცა. ქალაქის ვლახები სავაჭრო კავშირებს ინარჩუნებდნენ ვენასთან, ბუდაპეშტთან და ცენტრალური ევროპის სხვა დიდ ქალაქებთან. ამ კეთილდღეობამ სწრაფი მოდერნიზაცია და ევროპეიზაცია გამოიწვია, რაც დღეს ქალაქის მომხიბვლელ, თუმცა დაძველებულ არქიტექტურაში ჩანს: ოსმალური სტილის, ვენეციური გავლენებისა და ცენტრალურევროპული დეტალების ნაზავი, რომელსაც შეიძლება ბალკანური სტილი ვუწოდოთ.

1903 წელს, წმინდა ილიას დღეს (20 ივლისი ძველი სტილით, 2 აგვისტო ახალი სტილით), კრუშევოს მოსახლეობა ოსმალური ბატონობის წინააღმდეგ აჯანყდა, რასაც ისტორიის სახელმძღვანელოები ილინდენის აჯანყებას უწოდებენ. აჯანყების ლიდერი იყო პიტუ გული, ვლახი. გამოცხადდა რესპუბლიკა და დაიწერა კრუშევოს მანიფესტი — მოწოდება მაკედონიის ყველა ეროვნებისადმი, რელიგიისა და ეთნიკური წარმოშობის მიუხედავად, ოსმალების წინააღმდეგ გაერთიანებულიყვნენ. მრავალეთნიკური და მრავალრელიგიური რესპუბლიკის იდეა XX საუკუნის დასაწყისის ბალკანეთისთვის გასაოცრად პროგრესული იყო. თავდაპირველად ოსმალურმა ხელისუფლებამ აჯანყება უგულებელყო, რადგან ქალაქი ზედმეტად პატარა და შორეული ეგონა, რომ რეალური საფრთხე ყოფილიყო. მაგრამ როცა შეშფოთდნენ, უზარმაზარი სამხედრო ძალა გაგზავნეს. ყოველგვარი მოლოდინის საწინააღმდეგოდ, კრუშევომ ათი დღე გაუძლო. ქალაქელებმა თავი საოცრად კარგად მოაწყვეს: შექმნეს 60-წევრიანი საქალაქო საბჭო (20 ვლახი, 20 მაკედონელი და 20 ბერძენი, ყველა ეთნიკური ჯგუფის თანაბარი წარმომადგენლობის უზრუნველსაყოფად). ეკლესიის ზარები იარაღის დასამზადებლად გადაადნეს და საბრძოლო მასალის იმპროვიზირებული ქარხანაც კი მოაწყვეს.

ძმები მანაკიები ოსმალების მიერ ქალაქის განადგურებიდან დაახლოებით ორი კვირის შემდეგ ჩამოვიდნენ და გადაიღეს ის ფოტო, რომელიც ჩვენამდე მოაღწია. ამ ფოტოთი ხელში, 2017 წლის აგვისტოში, კრუშევოს ქუჩებში დავდიოდით და ვცდილობდით ზუსტად დაგვედგინა, სად იყო ის გადაღებული. სწრაფად ვიპოვეთ, მაგრამ რაღაც უზუსტოდ გვეჩვენებოდა. იმის მიხედვით, რომელ ქუჩაზე ვიდექით, ჩვენი თანამედროვე კადრის კუთხე ძველ ფოტოსთან შედარებით ან ზედმეტად დაბალი იყო, ან ზედმეტად მაღალი. მალე მივხვდით, რომ ორიგინალი ფოტო ორ ქუჩას შორის მდებარე წერტილიდან იყო გადაღებული, სადაც ახლა სახლი იდგა. საუკუნის ისტორია ბევრ რამეს ცვლის. ბუნებრივია, იმ საშუალებას მივმართეთ, რაც ხელთ გვქონდა — ჩემს დრონს — რომ ფოტო ნაკვეთის ზემოდან გადაგვეღო. სახლის მეპატრონეები, გასაგებად შეშფოთებულები, ჩვენთან გამოვარდნენ. მაგრამ რამდენიმე თბილი სიტყვის შემდეგ ზუსტად იქ აღმოვჩნდით, სადაც ყოველი ანთროპოლოგი ოცნებობს აღმოჩენას: სახლის შიგნით, ყავასა და ისტორიებზე, ვასკოსა და ლიუბიცას სასტუმრო ოთახში, მათი შვილებისა და შვილიშვილების გარემოცვაში. სლავურად ჟღერადი სახელების მიუხედავად, ჩვენი მასპინძლები ვლახები იყვნენ. მათი ისტორიები ნიაღვარივით მოედინებოდა და ქალაქის ისტორიას ადამიანურ სახეს აძლევდა. აქ მათ არ მოვყვები. იქნებ მომავალ წიგნში ჰპოვონ ადგილი.

როცა 2017 წლის აგვისტოში გადაღებული ჩვენი საველე ფოტო ძმები მანაკიების მიერ 1903 წლის აგვისტოში გადაღებულ გამოსახულებას შევადარეთ, მივხვდით, რომ თავდაპირველი სახლებიდან გასაოცრად ცოტა გადარჩენილიყო. ტურისტული გზამკვლევები წერენ, რომ კრუშევო 1903 წლის განადგურების შემდეგ თითქმის იდენტურად აღადგინეს, მაგრამ ჩვენი ვიზუალური შედარება სხვა რამეზე მიუთითებდა. რეკონსტრუქცია საუკეთესო შემთხვევაში მიახლოებითი იყო, შორს ქალაქის XIX საუკუნის კეთილდღეობისგან. მხოლოდ ვლახური ეკლესია იყო ერთგულად აღდგენილი. კრუშევოელები ცნობილი ხეზე მკვეთავები იყვნენ და ეკლესიის კანკელის შესახებ ადგილობრივი ლეგენდა მოგვიყვნენ. ამბობენ, რომ ოსტატი მკვეთავი წლების განმავლობაში მუშაობდა მასზე და დახვეწილი დეტალები ოსმალების მიერ ეკლესიის დანგრევამდე ცოტა ხნით ადრე დაასრულა. მისი განადგურების ამბავი რომ გაიგო, ჭკუიდან შეიშალა და დარჩენილი სიცოცხლე ქალაქში უმიზნოდ ხეტიალში გაატარა, ვირზე ამხედრებულმა, გაურკვეველი სიტყვების ბურტყუნით.

ძმები მანაკიების ფოტოს ერთმა პატარა დეტალმა მოულოდნელ აღმოჩენამდე მიგვიყვანა. კრუშევოში ჩვენმა მასპინძლებმა ფრთხილად გამოთქვეს უკმაყოფილება სამურკაშის წარწერით გამოსახულებაზე, რომელიც 1903 წლის „ბულგარულ რევოლუციას“ ახსენებდა. „ეს მაკედონური რევოლუცია იყო“, — თავაზიანად შეგვისწორეს. „ჩვენ ბულგარელები არ ვართ…“ იდენტობის საკითხი ბალკანეთში ღრმად რთული და ორაზროვანია. XX საუკუნის დასაწყისამდე ევროპელი მოგზაურები და ისტორიკოსები დღევანდელი ჩრდილოეთ მაკედონიის რესპუბლიკის სლავ მკვიდრებს ბულგარელებს უწოდებდნენ. ისინი თავადაც ხშირად ბულგარელებად მიიჩნევდნენ თავს, ხოლო თავიანთ დასავლელ მეზობლებს (დღევანდელი დასავლეთ ბულგარეთის მცხოვრებლებს) ბულგარელებს კი არა, ყველაზე ხშირად შოპებს უწოდებდნენ. მაგრამ 1900 წელს ამ სახელებს ის მნიშვნელობა არ ჰქონდა, რაც დღეს აქვს; ისინი უფრო ეთნოგრაფიული აღწერები იყო, ვიდრე ხისტი ეროვნული იდენტობები. რელიგიის მიღმა იდენტობის მნიშვნელობა XIX საუკუნის ბოლოსა და XX საუკუნის დასაწყისში ჩამოყალიბდა, ინტენსიური პოლიტიკური და ისტორიული ტრანსფორმაციის ეპოქაში. დღეს ჩრდილოეთ მაკედონიის რესპუბლიკის მოსახლეობა დიდად ამაყობს თავისი უნიკალური ისტორიული და ეთნიკური იდენტობით, რომელიც, ზოგიერთის აზრით, ალექსანდრე მაკედონელამდე სწვდება. რა თქმა უნდა, ისტორიული თვალსაზრისით, ალექსანდრე არც სლავი იყო და არც ვლახი. იდენტობის ქსელი კიდევ უფრო იხლართება, როცა იგივე ადამიანები გეუბნებიან: „ჩვენ მაკედონელები ვართ და არა ბულგარელები“, შემდეგ კი დასძენენ: „მაგრამ ჩვენ ვლახები ვართ, ვლახები კი ლათინები არიან და არა სლავები“. რა დასკვნა გამოვიტანოთ აქედან? საკმაოდ ბევრი, სინამდვილეში.

ანთროპოლოგისთვის მიზანი აბსოლუტური ისტორიული ჭეშმარიტების დადგენა კი არ არის, არამედ იმის გაგება, თუ როგორ ყალიბდება იდენტობა თემის შიგნით, მთელი თავისი თანდაყოლილი ბუნდოვანებითა და წინააღმდეგობებით, ხშირად მითებითა და წარმოსახვითი ისტორიებით აღბეჭდილი, რომლებსაც ღრმა მნიშვნელობა აქვთ მათთვის, ვისაც მათი სჯერა. პირადად მე, ნებისმიერი ისტორიული, გენეტიკური თუ ანთროპოლოგიური ჭეშმარიტების მიღმა, ყოველთვის ვიქნები იმ აზრის, რომ ყველა ადამიანს აქვს უფლება, თავი ისე განსაზღვროს, როგორც სურს, თუკი იგივე უფლებას სხვებს არ წაართმევს. რომ ეროვნული დებატი არ გაგვეჩაღებინა, რომელიც ჩვენს საუბრებს დაარღვევდა, გადავწყვიტეთ, ძმები მანაკიების ფოტოს იმ ნაბეჭდი ასლიდან, რომელიც თან გვქონდა, წარწერა მოგვეჭრა. მხოლოდ მოგვიანებით მივხვდით რაღაც არაჩვეულებრივს: დაუგეგმავად, ჩვენი ფოტო არა მხოლოდ იმავე ადგილიდან გადავიღეთ, არამედ ზუსტად იმავე დღეს, 114 წლის შემდეგ. თავდაპირველად კალენდრების სხვაობა არ გაგვითვალისწინებია. 1903 წელს ჯერ კიდევ იულიუსის კალენდარი მოქმედებდა. როცა 13-დღიანი სხვაობა გავითვალისწინეთ, დროში დამთხვევა ნათელი გახდა. ჩვენი ფოტო ზუსტად იმავე დღეს გადავიღეთ! ანთროპოლოგი იშვიათად სწამს ნიშნებისა და კოსმოსური დამთხვევების. მაგრამ ეს დამთხვევა კარგ ნიშნად მოგვეჩვენა წინ მდებარე გზისთვის, როცა ძმები მანაკიების ფოტოების კვალს მივყვებოდით.

ზედმეტი იქნებოდა XX საუკუნის დასაწყისის ამ ფოტოების ხელახალი შექმნის მთელი მოგზაურობის მოყოლა. ზოგჯერ პროცესი მარტივი იყო. ზოგჯერ — რთული. ზოგჯერ კი სუფთა იღბლის საქმე! პისოდერიში, საბერძნეთის მიყრუებულ კუთხეში, ალბანეთისა და ჩრდილოეთ მაკედონიის რესპუბლიკის საზღვრებთან ახლოს, ორიგინალი ფოტოს შემდეგ ყველაფერი შეცვლილიყო. ჩვენი ვიზიტის დროს სოფელი სრულიად დაცარიელებული იყო, მაგრამ სრულიად შემთხვევით შევხვდით კაცს, რომელიც იქ დაიბადა, დიდი ხნის წინ წავიდა და ახლა ადგილობრივ ტავერნაში ყავის დასალევად შემოიარა. სწორედ მან დაგვიდასტურა, რომ ბუქარესტის საარქივო ფოტოს სწორი ადგილი ვიპოვეთ. მისი სახლი ძველი სოფლიდან ბოლო გადარჩენილი იყო, სანამ ჩემს ვიზიტამდე სამი წლით ადრე არ დაიწვა. მაშინვე იცნო, როცა ძმები მანაკიების ფოტო ვაჩვენეთ, ჩემი კოლეგის პლანშეტში შენახული.

უცნობი სოფლის ძველი გამოსახულების მიხედვით მოძებნა უსასრულოდ უფრო რთულია, ვიდრე ცნობილი და მაშინვე ამოსაცნობი ადგილის საუკუნოვანი ფოტოს ხელახლა შექმნა. ბევრი და დიდი სიამოვნებით ვიმოგზაურეთ ჩრდილოეთ საბერძნეთის მიმალულ კუთხეებში. ისტორიები უამრავი იყო, ზოგი კრუშევოში განცდილზე უფრო სიმბოლურად დამთხვეულიც კი. წარმოვიდგენდი მილტონსა და იანაკი მანაკიებს, საუკუნეზე მეტი ხნის წინ, უზარმაზარ კამერას ჯორზე აკიდებულს, ბილიკებზე, რომლებზეც დღესაც კი გამიჭირდა სიარული. 2021 წლის დეკემბერში, შობის შემდეგ, მანაკიების ხელახლა გადაღებული გამოსახულებების სერია ბოლო კადრით დავასრულე მეცოვოში (არომანულად ამინჩუ), საბერძნეთის უდიდეს ვლახურ დასახლებაში, განსაკუთრებული სილამაზისა და პოეზიის ადგილას, რომელიც ძალიან ძვირფასია ჩემთვის. ჩემი ფოტო, ისევე როგორც ძმები მანაკიების ორიგინალი, ზამთარში გადავიღე. თანამედროვე საბერძნეთი ბევრს უნდა მეცოვოს თემს. ქვეყნის თანამედროვე ისტორიის სრულად გაგება შეუძლებელია პინდის მთებში მდებარე ამ პატარა ვლახური ქალაქის გარეშე — თუნდაც იმიტომ, რომ ათენის ეროვნული ტექნიკური უნივერსიტეტი დღემდე მეცოვიონის სახელს ატარებს, და იმიტომ, რომ ავეროფების ოჯახი, საბერძნეთის თანამედროვე ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მეცენატი, აქედან იყო.

ამ პროექტისთვის ძველი რუკების შესწავლა მომიწია.

ამ იზოლირებულ დასახლებებამდე მიმავალი გზები ბოლო ასი წლის განმავლობაში რადიკალურად შეიცვალა. ბუნებრივი ლანდშაფტიც კი გარდაიქმნა. ჩემი მოლოდინის საწინააღმდეგოდ, საბერძნეთის მთები დღეს გაცილებით უფრო ტყიანი და ველურია, ვიდრე ძმები მანაკიების ფოტოებზე ჩანს. მალე მივხვდი, რატომ: ცხვრის დიდი ფარები, რომლებიც ოდესღაც მთის ფერდობებზე ძოვდნენ, აღარ არის, ბევრი დასახლება კი თითქმის დაცარიელებულია, სულ რამდენიმე მცხოვრებით. არქივების შესწავლაც მომიწია, რადგან 1900 წლის შემდეგ ბევრი სოფლის სახელი შეიცვალა. განსაკუთრებით ღირებული წყარო იყო იმ ეპოქის შესანიშნავი წიგნი, The Nomads of the Balkans: An Account of Life and Customs Among the Vlachs of Northern Pindus.

ორი ბრიტანელი არქეოლოგის, ალან ჯ. ბ. უეისისა და მორის ს. ტომპსონის მიერ დაწერილი და პირველად 1914 წელს გამოცემული ეს ნაშრომი XX საუკუნის დასაწყისის ვლახური სოფლის ცხოვრების არაჩვეულებრივად დეტალურ, პირველწყაროდან მომდინარე აღწერას გვთავაზობს. ის ზუსტად ძმები მანაკიების ფოტოების დროის მონაკვეთს მოიცავს. მადლიერი ვარ, რომ ამ წიგნის ორიგინალი გამოცემა ჩემს პირად ბიბლიოთეკაშია, რადგან მისი ისტორია მრავალი თვალსაზრისით იმ ცნობისმოყვარეობის ანარეკლია, რომელიც ყველა ანთროპოლოგს ამოძრავებს. ბრიტანელი არქეოლოგები ამ სამყაროს სრულიად შემთხვევით წააწყდნენ. ვოლოსთან ახლოს ანტიკურ ძეგლებზე გათხრებისას შეხვდნენ მწყემსებს, რომლებიც უცნაურ ენაზე ლაპარაკობდნენ, ენაზე, რომელიც ნაწილობრივ ესმოდათ, რადგან, ყველა კლასიკური არქეოლოგის მსგავსად, ლათინური კარგად იცოდნენ. აღფრთოვანებით უსმენდნენ მწყემსების მონათხრობს იზოლირებულ მთის სამყაროზე, რომელიც თითქმის დაუჯერებლად ჩანდა. დაინტერესებულებმა, 1910–1912 წლებში — ბალკანეთის პირველი ომის დაწყებამდე ცოტა ხნით ადრე — უყოყმანოდ მიატოვეს თავიანთი მთავარი გატაცება, ელინისტური სამყაროს არქეოლოგია, რათა ვლახები შეესწავლათ. მწყემსებთან ერთად ფეხით იარეს ტირნავოსიდან სამარინამდე და, არსებითად, ანთროპოლოგიური საველე კვლევის ჩართული დაკვირვების avant la lettre ფორმა განახორციელეს. ეს მიდგომა, რომელიც მოგვიანებით ანთროპოლოგიური დისციპლინების საფუძველი გახდა, ფორმალურად მხოლოდ რამდენიმე წლის შემდეგ ჩამოაყალიბა ბრონისლავ მალინოვსკიმ. მათი წამოწყების ორიგინალობა წიგნს მნიშვნელოვანს ხდის არა მხოლოდ ვლახების ისტორიისთვის, არამედ მთლიანად ანთროპოლოგიისთვისაც.

ფოტო-ელიციტაცია ვიზუალურ ანთროპოლოგიაში ფართოდ გამოყენებული მეთოდია, რომელიც ეფუძნება იმ ცოდნას, რომ ადამიანები გამოსახულებებზე ემოციურად რეაგირებენ. პინდის სოფლებში, სადაც ადამიანები ღრმად არიან მიჯაჭვულნი თავიანთ წარმომავლობის ადგილს (თუნდაც ახლა სხვაგან ცხოვრობდნენ და მხოლოდ ზაფხულში ბრუნდებოდნენ მცირე ხნით), შევხვდი ადგილობრივებს, რომლებიც ღრმად შეძრა თავიანთი სოფლის საუკუნოვანი გამოსახულების ხილვამ, სავარაუდოდ, მათი დასახლების პირველი ფოტოსი, რომელიც ოდესმე გადაუღიათ. მათი ამბები და ისტორიები გაცილებით თავისუფლად მოედინებოდა, ვიდრე მაშინ, ძმები მანაკიების მიერ აღბეჭდილი ამ კადრების გარეშე რომ მივსულიყავი.

უნდა ვაღიარო, რაღაც ღრმად ამაღელვებელი, რაღაც, რაც დროის დინების გაწყვეტას ჰგავს, არის იმაში, რომ საუკუნის შემდეგ ზუსტად იმავე ადგილას დგახარ და მაინც სრულებით ვერ გრძნობ დისტანციას იმ რეალობისგან, რომელიც ხელში გეჭირა ფოტოზეა ასახული. აწმყოს წამი, წარსულში გახსნილი და გამოსახულებით შენახული. ზოგიერთ ადგილას სახლებში აღმოვაჩინე ჩემს ხელთ არსებულის იდენტური ფოტოები, თუმცა მეპატრონეებმა არც მათი ასაკი იცოდნენ და არც წარმომავლობა. ასე იყო ლაისტაში / ლაკაში, ოდესღაც ზაგორის მთების უდიდეს დასახლებაში, სადაც გამოსახულებაზე სოფლის მოედანზე დღესასწაულის დღე იყო აღბეჭდილი. იქაც განსაკუთრებული ისტორია გადავიტანე. ისეთი, რომელიც მომავალ წიგნს ეკუთვნის. 2024 წლის სექტემბერში კი ბიტოლის არქივში გამიმართლა და იმავე გამოსახულების მესამე ვერსია ვიპოვე — მისი დამსხვრეული მინის ნეგატივის ფრაგმენტი. ერთი და იგივე წამი, შენახული დღევანდელი ბალკანეთის სამ სხვადასხვა ქვეყანაში.

მაგრამ ჩემი მიზანი არასოდეს ყოფილა მხოლოდ საუკუნოვანი ფოტოების იმავე კადრირებით ხელახლა შექმნა. ეს მხოლოდ საშუალება იყო ბალკანეთის ამ იზოლირებულ თემებში შესასვლელად, მათი ცხოვრების წესის სანახავად. მათი დღევანდელი ცხოვრებისა და არა გუშინდელის. სწორედ ამიტომ დავარქვი ერთ მომენტში ამ ვიზუალური ანთროპოლოგიის პროექტს სახელი გუშინდელის მიღმა (Beyond Yesterday). რამდენად შეიცვალა ვლახების სამყარო? და, უფრო ფართოდ, როგორ შეიცვალა ბალკანეთი ბოლო ასი წლის განმავლობაში? ეს არის მთავარი კითხვა, რომელიც მაფიქრებს. ფოტოგრაფია ჩემი საველე კვლევისთვის ფასდაუდებელი იარაღი აღმოჩნდა. გზა იმის გასაგებად, თუ როგორ ვითარდება პატარა სამყაროები და იზოლირებული თემები ისტორიის სიმძიმის ქვეშ. ამიტომ, მიუხედავად იმისა, რომ ძველი ფოტოების ხელახალი შექმნა და ლოკალიზაცია დავასრულე, ჩემი საველე სამუშაო ჯერ კიდევ შორსაა დასრულებისგან. იმედი მაქვს, ერთ დღეს ის წიგნად ან დოკუმენტურ ფილმად იქცევა. უახლოეს წლებში ვაპირებ, ძმები მანაკიების კვალს გავყვე და ვეძებო დღევანდელი ცხოვრებისეული ისტორიები, რომლებიც დროის უწყვეტობასა და წყვეტებს ავლენს, და მივყვე იმ საუკუნეს, რომელიც მაშინსა და ახლას შორის გავიდა. რომ პირადი ნარატივების მეშვეობით გავიგო ჩვენი საერთო ისტორიის მსვლელობა. შინ, ბალკანეთში.

აღმოჩენები არქივსა და ველზე, სათითაოდ, დღიურში →

გააგრძელეთ რუკითა და მასზე დატანილი ადგილებით, ბალკანელი მომთაბარეების სამყაროთი და ავდელას, იოანინასა და ვოსკოპოია / მოსკოპოლეს ვიზუალური ისტორიებით.