Што покажува позадината

Меѓу стаклените негативи во Битола, една плоча не се вклопува со другите. Скршена е на пет парчиња, некогаш повторно залепени, со црни празнини таму каде што се изгубени парчињата. На тротоарот стои маж со полуцилиндер и темен капут, со нешто под мишка. Во целата слика нема ниту фес, ниту купола, ниту минаре. Зад него се гледа фасада со лакови, столбови и статуи во ниши; до неа, биро за дактилографија и кочија што чека. Натписите се на англиски. Ова е една од ретките фотографии во архивата Манаки во која Балканот го нема.

Мажот е Јанаки. Се знаело дека бил во Лондон по уредот што ќе му го промени животот: филмска камера Bioscope, со сериски број 300, по која денес го носи името фестивалот на документарен филм во Битола. Не се знаело кога. Енциклопедиите велат 1905, некои историчари 1906.

Одговорот беше на ѕидовите. Ги зголемував плакатите парче по парче, меѓу пукнатините на стаклото. На лентата над вратата, Charles Wyndham и Miss Mary Moore, директорот на театарот и неговата главна актерка. На таблата покрај, Criterion Theatre.

Над влезот, со големи букви, насловот на претставата: The Liars. Лажговците.

Комедијата на Хенри Артур Џонс била играна во Criterion двапати. Првпат во 1897, со друга подела. Тогаш Јанаки бил во Јанина и штотуку почнувал да фотографира. Вторпат, The Liars се вратила на 13 април 1907 и се играла сто вечери, до 15 октомври, кога ја заменила The Mollusc. Архивата на театарот ја смести фотографијата меѓу април и октомври 1907.

Остана картата. Во 1907 Чарлс Урбан, кој ги произведувал и продавал камерите Bioscope, имал фирма на Rupert Street 48. Од неговата врата до влезот на Criterion има четири минути пеш. Јанаки не е турист што залутал во Пикадили. Тој е на неколку чекори од продавницата каде што ја купува камерата.

Оттука се поместува еден датум од историјата на филмот. Првиот филм на браќата, со нивната баба Маја Деспа како преде волна во Авдела, не може да биде од 1905. Снимен е по враќањето на Јанаки од Лондон, во 1907, како што предлага и Емил Цирконику во Ioan D. Manakia în documente din arhiva Societății de Cultură Macedo-Română (1906–1948), објавена во 2024. Најверојатно е снимен на крајот од летото, пред Власите од Авдела да ги симнат стадата на зимување.

Милтон Манаки цел живот повторувал дека го фотографирал Мустафа Кемал. Имал причина да верува во тоа. Кемал учел во воената гимназија во Битола, а браќата фотографирале сè што минувало низ градот: ученици, офицери, паши, султани. Архивата му поверувала, и две стаклени плочи влегле во регистрите како „ученици од воената гимназија, со Кемал Ататурк“.

Плочата 1417 покажува училиштен двор: речиси педесет ученици во униформа, со фесови и сабји, во три редови, пред зграда со скршени прозорци. Плочата 515 е студиски портрет: шест млади офицери, со сабјите потпрени на чизмите, меѓу тешка завеса и цветен тапет. Го поминав секое лице, ред по ред. Кемал не е на ниедна.

Беше некој друг. Тргнав од едноставна претпоставка: од тие млади луѓе, многумина станале некој во историјата. Офицерот на крајната десна страна на плочата 515, до прозорецот, со тенки мустаќи и прав поглед, е Исмаил Енвер, подоцнежниот Енвер-паша, еден од водачите на Младотурците.

Истиот човек се појавува и на плочата 1417, лево, малку издвоен од редовите на учениците.

Енвер и Кемал се родиле во истата година, 1881. Биле офицери во истата војска, во гарнизоните на истата империја што се распаѓала, и ривали уште од младоста. Енвер ќе ја поведе Империјата во војна. Кемал од нејзините урнатини ќе ја создаде Турција.

Ако фотографијата на Кемал постоела, требало да се бара подоцна: не меѓу учениците, туку откако се вратил во регионот како офицер. Им ја предложив оваа трага на моите колеги од Архивата во Битола, Гоце, Димитар и Марија. Тие ги најдоа фотографиите.

Сме во 1909. Младотурската револуција од 1908 го принудила султанот да го врати уставот. Контрареволуцијата од пролетта 1909 била задушена од војска тргната од Солун, а Абдул Хамид бил симнат од престолот. Империјата го повикувала назад својот најпочитуван инструктор, германскиот генерал Колмар фон дер Голц, Голц-паша, за да ја реформира војската. Голц прави инспекциска турнеја низ гарнизоните на Балканот. Битола е еден од нив, а браќата Манаки се таму.

Првата плоча: станицата. Патнички воз, со отворени врати на вагоните и љубопитни глави на прозорците. Напред стои делегацијата: долги шинели, некои темни, некои светли, фесови, чизми. Во првиот ред, стиснат меѓу двајца високи офицери, млад офицер со тенки мустаќи и вперен поглед.

Втората плоча: поле за маневри. Позади, големи шатори со знаменца на столбовите; напред, чизми полни кал. Во средината, постар човек со очила, во светол шинел: фон дер Голц.

Во вториот ред, полускриено, истото лице од станицата.

Третата плоча е исто така од станицата, од истиот ден. Духовен оркестар го чека возот.

Меѓу луѓето, речиси скриен меѓу офицерите, стои Јанаки Манаки. Ако Јанаки е на фотографијата, апаратот го држел Милтон. Значи, Милтон бил таму, со камерата, на денот кога еден млад офицер по име Мустафа Кемал стоел на перонот. Фотографијата за која зборувал цел живот постоела. Само не била онаа што ја покажувал.

Сомнежот, колку и да е цврст, останува сомнеж. Побарав вештачење. Форензичкиот уметник Аурелијан Бадулеску го спореди лицето од битолските фотографии со сигурни портрети на Ататурк: обликот на главата, цртежот на веѓите и ушите, линијата на носот, долната усна, брчките меѓу веѓите. Неговиот заклучок: тоа е истата личност.

Меѓу 1916 и 1919, Јанаки Манаки живеел во Пловдив, тогаш Филипопол, во домашен притвор. Бил далеку од Битола, од ателјето, од брат си, и немал право да го напушти градот. Човек што го поминал животот по патишта, со апаратот на маска, повеќе не можел да патува.

Од тие години битолската архива чува многу негови фотографии. Две, направени на истото место, се како две верзии на истиот човек. На првата стои во дворот, меѓу портретите, во долна облека.

На втората е во костум, облеката на угледен фотограф. На двете изгледа многу расположен, речиси весел. Ништо во нив не кажува дека е човек под стража. Напротив, изгледа како некој што нашол клиенти и смисла. Околу него, потпрени на камен ѕид, има големи врамени портрети: мажи со мустаќи, жени со високи фризури. Во Пловдив Јанаки го правел она што го знаел: портрети.

Фотографиите биле познати, но биле читани како биографски документи: Јанаки во интернација. Мене ме интересираа рамките. Ги разгледав во Пловдив заедно со Петко Тодоров, етнолог во Регионалниот етнографски музеј, и гласно го кажав она што долго ме следеше: ако овие портрети се направени тука, некои би требало сè уште да постојат. Петко долго гледаше во сликата. „Мислам дека сум видел еден. Но не сум сигурен.“

Првиот портрет се појави уште истиот ден. Маж со кратка бела коса, засукани мустаќи и две одликувања на градите. Тоа е лицето во рамката до рамото на Јанаки.

Вториот се појави следниот ден: жена со висока фризура. На двата, во долниот десен агол, истиот потпис со мастило: Manaki, скратеното име на градот, Phil., и годината.

Во регистарот на битолската архива, фотографијата е заведена како „панорама на Пловдив, со Јанаки во преден план“. Јанаки стои напред, градот се шири зад него, а на хоризонтот се издига планина. Луѓето во Пловдив на кои им ја покажав рекоа дека е Пловдив.

Ја гледав со вистинскиот град пред себе, и нешто не се совпаѓаше. Пловдив е град на тепиња, со ридови меѓу куќите, не град во подножјето на карпест ѕид.

Најпрво беше чувство, потоа сомнеж. Планината имаше облик што веќе го имав видено: Сините камења, масивот што се издига над градот Сливен. Ги знаев од патувањата во годините на пандемијата.

Отидов во Сливен со фотографијата и го побарав аголот. Социјалистичките згради целосно ја промениле силуетата на градот, па на прв поглед денешната панорама изгледа како друго место. При споредувањето сепак излегоа на виделина три згради од сликата на Јанаки, сè уште исправени, а меѓу нив и зоната на старата саат-кула. Фотографијата не е од Пловдив. Таа е од Сливен.

Лаиста, Лака на влашки, е најизолираното село во планините Загори. Околу 1900 имала повеќе од две илјади жители. Денес, во зима, таму живеат девет луѓе. Браќата Манаки го фотографирале селото двапати: широка панорама и собир на плоштадот.

Панорамата ја бев датирал приближно: околу 1900. Во 2017 ѝ ја покажав на Такис Цимас, атински фотограф со потекло од Лаиста, кој ја објави во списанието на селото. Неколку месеци подоцна списанието стигна во Букурешт, а фотографијата имаше точна година: 1898. Селаните знаеле секој кога му била изградена куќата. Според куќите што се гледаат и оние што недостасуваат, ја датирале попрецизно од која било архива. Заедница што никогаш не ја напишала својата историја ја паметела до година.

Фотографијата од собирот имала друга судбина. Во една куќа во селото, на семејството Папатанасиу, се чувала речиси идентична слика, направена веројатно неколку минути пред или по, со истите луѓе малку поместени.

Потоа, во 2024, во битолската архива, наидов на скршен фрагмент од стаклен негатив со истата сцена. Три фотографии од истата минута, чувани еден век во три земји, Романија, Грција и Северна Македонија, без да знаат една за друга.

Фотографијата на Милтон ја прикажува Корча одозгора: покриви со ќерамиди, дворови, прави улици што се искачуваат кон ридот, а во дното, под голата планина, минарето на џамијата Мирахор, една од најстарите во Албанија. На прв поглед изгледа како да е снимена со дрон.

Се прашав од каде е направена. Аголот не остава многу можности. Околу 1900 во Корча немало толку висока зграда. Само едно место можело да го подигне фотографот над покривите: камбанаријата на црквата Свети Ѓорѓи, завршена во 1905.

Црквата веќе не постои. Кон крајот на шеесеттите комунистичкиот режим ја урнал за да направи место за библиотеката. Ја повторив фотографијата од единствената висока точка што остана во близина: кула изградена во истата епоха, неколку десетици метри подалеку. Лево повторно се гледа минарето на џамијата Мирахор; напред, зградите од седумдесеттите. Камбанаријата ја замени кула. Градот се препознава, иако минарето е друго: уништено и тоа под режимот на Енвер Хоџа, повторно е изградено во 2014.

Одозгора, од истата кула, ја видов и трагата на црквата. Нејзиниот контур денес е исцртан со бел камен во калдрмата на улицата, апсидата и ѕидовите, како на архитектонски план. Секој ден некој пали свеќа таму, на местото на црква на чија камбанарија се искачил, пред еден век, еден влашки фотограф со апаратот на грб.

Ја фотографирав од прозорецот на Архивата, низ елите. Зградата е подигната за една единствена посета: на султанот Мехмед V Решад, во летото 1911. Тоа било последното патување на султан од Цариград на сè уште османлискиот Балкан.

Браќата Манаки ја фотографирале церемонијата пред куќата: офицери, службеници и првенци наредени со протоколарна прецизност, секој на своето место. Тоа е слика на поредок што изгледа сигурен во себе. Една година подоцна почнала Првата балканска војна, а Битола била меѓу првите градови што ги загубила Империјата.

Куќата денес е ректорат на универзитетот. Фасадата е неокласична, европска, како што барал политичкиот вкус на времето. Основата е османлиска, свртена кон внатре, со хиерархии на простории што фасадата не ги открива. Однадвор Европа, одвнатре Империјата. Како целиот град.

Браќата ја снимиле и посетата на филм: султанот, поворката, толпата по улиците. Неколку секунди филм од еден свет што ќе исчезне во рок од една година.