Ароманците отсекогаш биле трансхумантни сточари (номади), а фотографската архива на браќата Манаки во Букурешт вклучува неколку кадри, со извонреден филмски ефект, кои прикажуваат сцени на трансхумација (сезонско движење на луѓето и добитокот).
Теодор Капидан, и самиот Ароманец, зборувал на почетокот на 20 век за движењата на Власите во една од неговите книги: „Во лето, од април до октомври, престојуваат на летните пасишта на планинските височини, во зима, од октомври до првите пролетни денови, се преселуваат во рамнините. Тие се толку навикнати на овие периодични движења што денес има аромански заедници чии жители, иако не се занимаваат со овчарство, сепак не остануваат во нивните планински населби во текот на зимата. Наесен заминуваат во рамнините, исто како номадските овчари, оставајќи само две-три семејства во нивните села да ја чуваат населбата“.
Овој ритам вклучувал поделба на семејството на два дела, бидејќи сопругите често останувале сами долго време, преземајќи одговорности што жените ги немале на друго место на Балканот. Тие управувале со домаќинството и носеле одлуки. Патувањето значело и комерцијална активност; овчарите продавале сирење и путер и други производи, а за возврат купувале разни стоки кои ги носеле во планинските села. Неизбежно, Ароманците знаеле повеќе јазици и отсекогаш биле барем билингвални. Тоа бил магичен свет на верувања и, однадвор, суеверие.
Честопати, среќата нè удостојува на неочекувани начини. Во есента 2019 година, ги идентификував и ги повторив фотогафиите речиси од сите локалитети на браќата Манаки. Пејзажот во сцените на трансхумација ми изгледаше познат по толку многу теренски истражувања, па си поставив речиси невозможна задача: да ги идентификувам тие места, барем приближно.
Ми помогна филм од една минута и 20 секунди на браќата Манаки, зачуван во битолскиот архив, насловен Сцени од животот на номадските Власи. Јасно е дека филмот е направен во исто време со фотографиите. Ми помогна и грчки албум со архивски фотографии од Вангелис Никопулос. На неколку секунди, во позадина на филмот се појави гратче. Споредувајќи ги нејасните контури со фотографиите од периодот, го идентификував како Гревена, а големата зграда до неа, која одамна исчезна, беше отомански гарнизон. Така, тргнав да го најдам пејзажот од фотографијата. Ништо од тогашната Гревена не го преживеа земјотресот од 1904 година.
Додека ја правев денешната фотографија, се појавија стадо овци и овчар. Го поздравив на аромански. Тој беше Стергиос Антулис, од Самарина, највисокото село во Грција и легендарно меѓу Ароманците. Стергиос, меѓу последните, одеше со своето стадо од Самарина до Тирнавос, тринеделно патување. Тој ги погледна фотографиите и рече дека луѓето на сликите на браќата Манаки не се од неговото село. „Може да бидат од Авдела или Периволи“, додаде тој. „Од каде знаете? прашав. „Од торбата (дисаѓи), секое село има своја шара“, одговори тој. Лекција за минатиот идентитет – кога костимите беа маркери за идентитет. Со Стергиос Антулис се сретнав, сосема случајно, во Самарина, на 15 август 2024 година. Тој веќе не ја практикуваше трансхуманцата, поради овчата чума.
Во близина на местото каде што браќата Манаки некогаш ги снимиле нивните номадски фотографии, сега се протега автопатот Игнација Одос низ пределот. Завршен во 2009 година, овој голем инфраструктурен проект ја вкрстува историската трансхумативна (номадска) траса што ароманските овчари ја користеле со векови, а европските закони забрануваат преминување на автопати со стада. Овие овчари од Периволи, Авдела и Самарина одамна се движеле по истиот пат, секоја есен се спуштале од висорамнините на Западна Македонија до рамнините на Тесалија и се враќале на пролет. Ова патување од 130 до 150 километри било обележано со клучни постојки за одмор, познати како „конакија“ (конак), непроменети со векови.
Властите сега обезбедуваат субвенции за транспорт на стада со камиони, а изградени се и подвозници за движење на луѓето и стадата, иако многу малку овчари ги користат, бидејки претпочитаат камиони. За да ја напишат својата книга Номадите на Балканот, Вејс и Томпсон оделе со стадата од Тирнавос до Самарина во пролетта 1909 година. Еден век и една деценија подоцна, во 2019 година, се сретнав со Стергиос Антулис барајќи ја истата рута во обратен правец, на есен. Стариот свет се спојува со новиот, што е сосема природно. Сепак, стариот не е целосно исчезнат.
