Çfarë tregon sfondi

Midis negativëve në xham të Manastirit, njëri nuk përputhet me të tjerët. Është thyer në pesë copa, të ngjitura dikur sërish, me boshllëqe të zeza aty ku humbën ciflat. Një burrë me kapelë bombë dhe pallto të errët qëndron në trotuar, me diçka nën sqetull. Në të gjithë figurën nuk ka asnjë qeleshe, asnjë kube, asnjë minare. Pas tij duket një fasadë me harqe, kolona dhe statuja në kamare; pranë saj, një zyrë daktilografimi dhe një karrocë që pret. Mbishkrimet janë në anglisht. Është një nga të paktat fotografi të arkivit Manaki ku Ballkani mungon.

Burri është Janaqi. Dihej se kishte shkuar në Londër për pajisjen që do t’ia ndryshonte jetën: një kamerë filmike Bioscope, me numër serie 300, nga e cila merr sot emrin festivali i filmit dokumentar në Manastir. Nuk dihej kur. Enciklopeditë thonë 1905, disa historianë 1906.

Përgjigjja ishte në mure. I zmadhova afishet copë pas cope, mes plasaritjeve të xhamit. Në shiritin mbi derë, Charles Wyndham dhe Miss Mary Moore, drejtori i teatrit dhe aktorja e tij kryesore. Në tabelën pranë, Criterion Theatre.

Mbi hyrje, me shkronja të mëdha, titulli i shfaqjes: The Liars. Gënjeshtarët.

Komedia e Henry Arthur Jones u vu në skenë në Criterion dy herë. Herën e parë më 1897, me tjetër kast. Atëherë Janaqi ishte në Janinë dhe sapo kishte nisur të fotografonte. Herën e dytë, The Liars u rikthye më 13 prill 1907 dhe u shfaq njëqind netë, deri më 15 tetor, kur e zëvendësoi The Mollusc. Arkivi i teatrit e vendosi fotografinë mes prillit dhe tetorit 1907.

Mbetej harta. Më 1907 Charles Urban, që prodhonte dhe shiste aparatet Bioscope, e kishte firmën në Rupert Street 48. Nga dera e tij deri te hyrja e Criterion-it janë katër minuta në këmbë. Janaqi nuk është një turist i humbur në Piccadilly. Është disa hapa larg dyqanit ku blen aparatin.

Këtu zhvendoset një datë e historisë së kinemasë. Filmi i parë i vëllezërve, me gjyshen e tyre Maia Despa duke tjerrë lesh në Avdhela, nuk mund të jetë i vitit 1905. U xhirua pas kthimit të Janaqit nga Londra, më 1907, siç propozon edhe Emil Țîrcomnicu te Ioan D. Manakia în documente din arhiva Societății de Cultură Macedo-Română (1906–1948), botuar më 2024. Ka shumë të ngjarë të jetë xhiruar në fund të verës, para se vllehët e Avdhelës të zbrisnin kopetë në dimërore.

Milton Manaki përsëriti gjithë jetën se e kishte fotografuar Mustafa Qemalin. Kishte arsye ta besonte. Qemali kishte studiuar në liceun ushtarak të Manastirit dhe vëllezërit fotografonin gjithçka që kalonte nëpër qytet: nxënës, oficerë, pashallarë, sulltanë. Arkivi i besoi, dhe dy pllaka xhami hynë në regjistra si «nxënës të liceut ushtarak, me Qemal Ataturkun».

Pllaka 1417 tregon një oborr shkolle: gati pesëdhjetë nxënës me uniformë, me qeleshe e shpata, në tri radhë, para një ndërtese me xhama të thyer. Pllaka 515 është një portret studioje: gjashtë oficerë të rinj, me shpatat mbështetur te çizmet, mes një perdeje të rëndë dhe një tapete me lule. I kalova të gjitha fytyrat, radhë pas radhe. Qemali nuk është në asnjërën.

Ishte dikush tjetër. U nisa nga një dyshim i thjeshtë: nga ata të rinj, shumë u bënë dikush në histori. Oficeri në skajin e djathtë të pllakës 515, pranë dritares, me mustaqet e holla dhe vështrimin e drejtë, është Ismail Enveri, Enver Pasha i mëvonshëm, një nga udhëheqësit e xhonturqve.

I njëjti burrë shfaqet edhe te pllaka 1417, majtas, pak i ndarë nga radhët e nxënësve.

Enveri dhe Qemali kishin lindur në të njëjtin vit, 1881. Ishin oficerë në të njëjtën ushtri, në garnizonet e së njëjtës perandori që po shpërbëhej, dhe rivalë që në rini. Enveri do ta çonte Perandorinë në luftë. Qemali do të bënte nga rrënojat e saj Turqinë.

Nëse fotografia e Qemalit ekzistonte, duhej kërkuar më vonë: jo mes nxënësve, por pasi ishte kthyer në zonë si oficer. Ua propozova këtë gjurmë kolegëve të mi në Arkivin e Manastirit, Goce, Dimitar dhe Maria. Ata i gjetën fotografitë.

Jemi në vitin 1909. Revolucioni xhonturk i 1908 e kishte detyruar sulltanin të rivendoste kushtetutën. Kundërrevolucioni i pranverës 1909 ishte shtypur nga një ushtri e nisur nga Selaniku dhe Abdylhamiti ishte rrëzuar. Perandoria thërriste sërish instruktorin e saj më të respektuar, gjeneralin gjerman Colmar von der Goltz, Goltz Pashën, për të reformuar ushtrinë. Goltz bën një turne inspektimi në garnizonet e Ballkanit. Manastiri është njëri prej tyre, dhe vëllezërit Manaki janë aty.

Pllaka e parë: stacioni. Një tren pasagjerësh, me dyert e vagonëve të hapura dhe kokë kureshtare nëpër dritare. Përpara qëndron delegacioni: pallto të gjata, disa të errëta, disa të çelura, qeleshe, çizme. Në radhën e parë, i shtrënguar mes dy oficerëve të lartë, një oficer i ri me mustaqe të holla dhe vështrim të ngulët.

Pllaka e dytë: një fushë manovrash. Prapa, çadra të mëdha me flamurka në shtyllë; përpara, çizme plot baltë. Në qendër, një burrë i moshuar me syze, me pallto të çelur: von der Goltz.

Në radhën e dytë, gjysmë i fshehur, e njëjta fytyrë nga stacioni.

Pllaka e tretë është gjithashtu nga stacioni, e së njëjtës ditë. Një bandë me vegla bronzi pret trenin.

Mes njerëzve, gati i fshehur mes oficerëve, qëndron Janaq Manaki. Nëse Janaqi është në fotografi, aparatin e mbante Miltoni. Pra Miltoni ishte aty, me aparatin, ditën kur një oficer i ri me emrin Mustafa Qemal qëndronte në peron. Fotografia për të cilën foli gjithë jetën ekzistonte. Thjesht nuk ishte ajo që tregonte.

Një dyshim, sado i fortë, mbetet dyshim. Kërkova një ekspertizë. Artisti kriminalist Aurelian Bădulescu e krahasoi fytyrën në fotografitë e Manastirit me portrete të sigurta të Ataturkut: forma e kokës, vija e vetullave dhe e veshëve, linja e hundës, buza e poshtme, rrudhat mes vetullave. Përfundimi i tij: është i njëjti person.

Mes 1916 dhe 1919, Janaq Manaki jetoi në Plovdiv, atëherë Filipopol, në arrest shtëpie. Ishte larg Manastirit, larg studios, larg vëllait, dhe nuk i lejohej të largohej nga qyteti. Një njeri që e kishte kaluar jetën rrugëve, me aparatin mbi mushkë, nuk mund të udhëtonte më.

Nga ato vite arkivi i Manastirit ruan shumë fotografi të tij. Dy, të bëra në të njëjtin vend, janë si dy versione të të njëjtit njeri. Te e para qëndron në oborr, mes portreteve, me të brendshme.

Te e dyta vesh kostum, veshjen e një fotografi të respektuar. Në të dyja duket shumë i qejfshëm, thuajse i gëzuar. Asgjë në to nuk tregon se është një njeri nën ruajtje. Përkundrazi: duket si dikush që ka gjetur klientë dhe një qëllim. Rreth tij, të mbështetura pas një muri prej guri, ka portrete të mëdha në korniza: burra me mustaqe, gra me flokë të ngritura lart. Në Plovdiv Janaqi bëri atë që dinte: portrete.

Fotografitë njiheshin, por ishin lexuar si dokumente biografike: Janaqi në internim. Mua më interesonin kornizat. I pashë në Plovdiv bashkë me Petko Todorov, etnolog i Muzeut Etnografik Rajonal, dhe thashë me zë të lartë atë që më mundonte prej kohësh: nëse këto portrete janë bërë këtu, disa duhet të ekzistojnë ende. Petko e vështroi gjatë imazhin. «Mendoj se kam parë një. Por nuk jam i sigurt.»

Portreti i parë doli po atë ditë. Një burrë me flokë të bardha të shkurtra, mustaqe të përdredhura dhe dy dekorata në gjoks. Është fytyra në kornizën pranë shpatullës së Janaqit.

I dyti doli të nesërmen: një grua me flokë të ngritura lart. Në të dyja, në këndin e poshtëm djathtas, e njëjta firmë me bojë: Manaki, emri i shkurtuar i qytetit, Phil., dhe viti.

Në regjistrin e arkivit të Manastirit, fotografia shkruan «panorama e Plovdivit, me Janaqin në plan të parë». Janaqi qëndron përpara, qyteti shtrihet pas tij dhe në horizont ngrihet një mal. Njerëzit në Plovdiv të cilëve ua tregova thanë se është Plovdivi.

E shikova me qytetin e vërtetë përpara, dhe diçka nuk përputhej. Plovdivi është qytet kodrash, me lartësi mes shtëpive, jo një qytet në rrëzë të një muri shkëmbor.

Fillimisht ishte një ndjesi, pastaj një dyshim. Mali kishte një formë që e kisha parë: Sinite Kamani, Shkëmbinjtë e Kaltër, masivi që ngrihet mbi qytetin e Slivenit. I njihja nga udhëtimet e viteve të pandemisë.

Shkova në Sliven me fotografinë dhe kërkova këndin. Pallatet socialiste e kanë ndryshuar krejt siluetën e qytetit, aq sa në shikim të parë panorama e sotme duket si një vend tjetër. Duke krahasuar, megjithatë, dolën në pah tri ndërtesa nga imazhi i Janaqit, ende në këmbë, dhe mes tyre zona e kullës së vjetër të sahatit. Fotografia nuk është nga Plovdivi. Është nga Sliveni.

Laista, Laka në vllahisht, është fshati më i izoluar i maleve të Zagorit. Rreth 1900 kishte mbi dy mijë banorë. Sot, në dimër, jetojnë aty nëntë vetë. Vëllezërit Manaki e fotografuan fshatin dy herë: një panoramë të gjerë dhe një festë në shesh.

Panoramën e kisha datuar përafërsisht: rreth vitit 1900. Më 2017 ia tregova Takis Tzimas-it, fotograf athinas me origjinë nga Laista, i cili e botoi në revistën e fshatit. Pak muaj më vonë revista mbërriti në Bukuresht dhe fotografia kishte një vit të saktë: 1898. Fshatarët e dinin secili kur ishte ngritur shtëpia e tyre. Nga shtëpitë që shfaqen dhe ato që mungojnë, e datuan më saktë se çdo arkiv. Një komunitet që nuk e shkroi kurrë historinë e vet e kishte mbajtur mend deri në vit.

Fotografia e festës pati tjetër fat. Në një shtëpi të fshatit, të familjes Papathanasiou, ruhej një imazh pothuajse identik, i bërë ndoshta disa minuta më parë ose më pas, me të njëjtët njerëz paksa të zhvendosur.

Pastaj, më 2024, në arkivin e Manastirit, gjeta një fragment të thyer negativi në xham me të njëjtën skenë. Tri fotografi të së njëjtës minutë, të ruajtura një shekull në tri vende, Rumani, Greqi dhe Maqedoni të Veriut, pa ditur njëra për tjetrën.

Fotografia e Miltonit e tregon Korçën nga lart: çati me tjegulla, oborre, rrugë të drejta që ngjiten drejt kodrës, dhe në fund, nën malin e zhveshur, minaren e Xhamisë së Mirahorit, një nga më të vjetrat në Shqipëri. Në shikim të parë duket sikur është bërë me dron.

U pyeta nga ishte bërë. Këndi nuk lë shumë mundësi. Rreth vitit 1900 në Korçë nuk kishte asnjë ndërtesë kaq të lartë. Vetëm një vend mund ta ngrinte fotografin mbi çatitë: kambanorja e Kishës së Shën Gjergjit, e përfunduar më 1905.

Kisha nuk ekziston më. Në fund të viteve ’60 regjimi komunist e shembi për t’i hapur vend bibliotekës. E rifotografova nga e vetmja pikë e lartë që mbeti afër: një kullë e ngritur në të njëjtën epokë, disa dhjetëra metra më tej. Majtas duket sërish minarja e Xhamisë së Mirahorit; përpara, pallatet e viteve ’70. Një kambanore u zëvendësua nga një kullë. Qyteti njihet, ndonëse minarja është tjetër: e shkatërruar edhe ajo nën regjimin e Enver Hoxhës, u rindërtua më 2014.

Nga lart, nga e njëjta kullë, pashë edhe gjurmën e kishës. Kontura e saj është vizatuar sot me gur të bardhë në kalldrëmin e rrugës, absida dhe muret, si në planin e një arkitekti. Çdo ditë dikush ndez aty një qiri, në vendin e një kishe në kambanoren e së cilës u ngjit, një shekull më parë, një fotograf vlleh me aparatin në shpinë.

E fotografova nga dritarja e Arkivit, mes bredhave. Ndërtesa u ngrit për një vizitë të vetme: atë të sulltan Mehmet V Reshadit, në verën e 1911. Ishte udhëtimi i fundit i një sulltani nga Konstandinopoja në Ballkanin ende osman.

Vëllezërit Manaki fotografuan ceremoninë para shtëpisë: oficerë, nëpunës e parësi të vendosur me saktësinë e protokollit, secili në vendin e vet. Është figura e një rendi që duket i sigurt për veten. Një vit më vonë fillonte Lufta e Parë Ballkanike dhe Manastiri ishte ndër qytetet e para që humbi Perandoria.

Shtëpia sot është rektorati i universitetit. Fasada është neoklasike, evropiane, siç e kërkonte shija politike e kohës. Plani është osman, i kthyer nga brenda, me hierarki dhomash që fasada nuk i tradhton. Nga jashtë Evropa, nga brenda Perandoria. Si i gjithë qyteti.

Vëllezërit e filmuan edhe vizitën: sulltanin, kortezhin, turmën nëpër rrugë. Pak sekonda film nga një botë që do të zhdukej brenda një viti.