ტრანსჰუმანსი – ფარების სეზონური გადარეკვა – ოდითგანვე ცენტრალურ ადგილს იკავებდა ვლახების ცხოვრებაში, ძმები მანაკიების ბუქარესტის ფოტოარქივი კი რამდენიმე კადრს მოიცავს, რომლებიც გადარეკვის სცენებს არაჩვეულებრივი კინემატოგრაფიული ეფექტით ასახავს. XX საუკუნის დასაწყისში თეოდორ კაპიდანმა, რომელიც თავადაც არომანი იყო, ეს სეზონური მოძრაობები ასე აღწერა: „ზაფხულში, აპრილიდან ოქტომბრამდე, ისინი მთის მწვერვალების საზაფხულო საძოვრებზე რჩებიან; ზამთარში, ოქტომბრიდან გაზაფხულის პირველ დღეებამდე, ვაკეებზე ჩადიან. ისინი ამ პერიოდულ მოძრაობებს ისე არიან შეჩვეულნი, რომ დღესაც არსებობს ვლახური თემები, რომელთა მცხოვრებლები, თუმცა მეცხვარეობას აღარ მისდევენ, ზამთარს მაინც არ ატარებენ თავიანთ მთის დასახლებებში. შემოდგომაზე ისინი ვაკეებისკენ მიდიან, ისევე როგორც მომთაბარე მწყემსები, და სოფლებში მხოლოდ ორ-სამ ოჯახს ტოვებენ დასახლების დასაცავად“.
ეს რიტმი ოჯახის ორად გაყოფას გულისხმობდა: ცოლები ხშირად დიდხანს მარტო რჩებოდნენ და ისეთ პასუხისმგებლობას კისრულობდნენ, რასაც ბალკანეთის სხვა მხარეებში ქალებს იშვიათად ანდობდნენ. ისინი მართავდნენ საოჯახო მეურნეობას და გადაწყვეტილებებს იღებდნენ. მოგზაურობა ვაჭრობასაც ნიშნავდა: მწყემსები ყველს, კარაქსა და სხვა ნაწარმს ყიდდნენ, სანაცვლოდ კი სხვადასხვა საქონელს ყიდულობდნენ, რომელიც მთის სოფლებში მიჰქონდათ. ვლახები ხშირად მრავალენოვანნი იყვნენ, ზოგადად კი სულ მცირე ორენოვანნი. ეს რწმენათა – და გარედან დანახული ცრურწმენების – ჯადოსნური სამყარო იყო.
დროდადრო ბედი მოულოდნელად გვიღიმის. ძმები მანაკიების გამოსახულებებზე ასახული თითქმის ყველა ადგილის ამოცნობისა და ხელახლა გადაღების შემდეგ გადარეკვის სცენებში ლანდშაფტის ცნობა დავიწყე. ამიტომ თითქმის შეუძლებელი ამოცანა დავისახე: დარჩენილი ადგილები, თუნდაც მიახლოებით, ამომეცნო.
დამეხმარა ბიტოლას არქივში დაცული ერთწუთიან-ოცწამიანი ფილმი, სახელწოდებით „სცენები მომთაბარე ვლახების ცხოვრებიდან“. აშკარაა, რომ ფილმი ფოტოების პარალელურად გადაიღეს. გამოსადეგი აღმოჩნდა ვანგელის ნიკოპულოსის საარქივო ფოტოების ბერძნული ალბომიც. ფილმის ფონზე რამდენიმე წამით ქალაქი გამოჩნდა. ბუნდოვანი კონტურების იმდროინდელ ფოტოებთან შედარებით დავადგინე, რომ ეს გრევენა იყო. მის გვერდით მდგარი დიდი შენობა, დიდი ხნის წინ დანგრეული, ოსმალური გარნიზონი იყო.
ფოტოში ასახული ლანდშაფტის საძებნელად გავემართე. იმდროინდელი გრევენიდან თითქმის არაფერი შემორჩა. როცა დღევანდელ ფოტოს ვიღებდი, ფარა და მწყემსი გამოჩნდნენ. არომანულად მივესალმე. ის სტერგიოს ანტულისთან მუშაობდა, სამარინიდან – საბერძნეთის ყველაზე მაღალ სოფლად მიჩნეული ადგილიდან, ვლახებში ლეგენდარულიდან. სტერგიოსი, ერთ-ერთი უკანასკნელი მწყემსი, ვინც ამ გზას ფეხით გადიოდა, თავის ფარასთან ერთად სამარინიდან ტირნავოსისკენ მიდიოდა – სამკვირიანი მოგზაურობა. მან ფოტოებს შეხედა და თქვა, რომ ძმები მანაკიების გამოსახულებებზე მყოფი ხალხი მისი სოფლიდან არ იყო. „შეიძლება ავდელადან ან პერივოლიდან იყვნენ“, – დაამატა. „საიდან იცი?“ – ვკითხე. „ხურჯინით. თითოეულ სოფელს თავისი ნიმუში აქვს“, – მიპასუხა. გაკვეთილი წარსულის იდენტობაზე – როცა სამოსი იდენტობის ნიშანი იყო. 2024 წლის აგვისტოში, მიძინების დღესასწაულზე, სტერგიოს ანტულისს სამარინაში კვლავ შემთხვევით შევხვდი.
იმ ადგილთან ახლოს, სადაც ძმებმა მანაკიებმა ოდესღაც გადარეკვის ფოტოები გადაიღეს, ახლა ეგნატიას გზის ავტომაგისტრალი გადის. 2009 წელს დასრულებული ეს დიდი ინფრასტრუქტურული პროექტი კვეთს გადარეკვის მარშრუტს, რომლითაც ვლახი მწყემსები საუკუნეების განმავლობაში დადიოდნენ. მოქმედი საგზაო წესები ფარებს ავტომაგისტრალის გადაკვეთის უფლებას არ აძლევს. პერივოლის, ავდელასა და სამარინის მწყემსები დიდი ხანია ერთსა და იმავე გზას მიჰყვებიან: ყოველ შემოდგომას დასავლეთ მაკედონიის მაღლობებიდან თესალიის ვაკეებზე ჩადიან და გაზაფხულზე ბრუნდებიან. ამ 130–150-კილომეტრიან მოგზაურობას საუკუნეების განმავლობაში უცვლელი გაჩერებები – კონაკია – ჰქონდა.
მწყემსების თქმით, ვისაც ვესაუბრე, ხელისუფლება ახლა ფარების სატვირთოებით გადაყვანისთვის სუბსიდიებს გასცემს; გადარეკვისთვის გვირაბებიც აშენდა, თუმცა მათ ძალიან ცოტა მწყემსი იყენებს და სატვირთოებით გადაყვანას ამჯობინებს. წიგნის, „ბალკანეთის მომთაბარეების“, დასაწერად უეისი და ტომპსონი 1910–1912 წლებში ფარებთან ერთად ტირნავოსიდან სამარინამდე ფეხით წავიდნენ. ას წელზე მეტის შემდეგ, 2019 წლის შემოდგომაზე, სტერგიოს ანტულისსა და მის ფარას შევხვდი, რომლებიც იმავე გზას საპირისპირო მიმართულებით გადიოდნენ. ძველი სამყარო ბუნებრივად ერწყმის ახალს, მაგრამ ბოლომდე არ გამქრალა.
მიჰყევით ამ ისტორიებს მოგზაურობის რუკის, გრევენასა და ავდელას გავლით.