Vernisaje

English

Ladies and gentlemen, dear friends,

it is a great honour to introduce this evening the work of my colleague Cătălin D. Constantin, a project bearing the eloquent title Beyond Yesterday, which invites us to a reflective journey through time, space, and memory across the Balkans.

This project enters into a direct dialogue with the work of Milton Manakia and Ianaki Manakia, the pioneering photographers who, at the beginning of the twentieth century, captured with remarkable sensitivity the everyday life of Vlach communities and, more broadly, a world already on the threshold of historical transformation. This is not merely a reproduction of images; it is an encounter with time itself.

Catalin does not only seek the traces of the Manakia brothers in geographical space; he seeks them in memory, in narratives, and in the subtle textures of experience. And it is precisely here that I identify a profound point of convergence with my own scholarly trajectory.

Allow me to dwell on something more fundamental: the methodological affinities that connect our work.

Catalin journeys through the Balkans with a camera; I move through libraries and archives through manuscripts. He searches for the traces of the Manakia brothers in space; I search for the traces of teachers and students of the seventeenth and eighteenth centuries in dispersed manuscript testimonies — from Constantinople to Venice, and from the monasteries of Mount Athos to Bucharest, and other major European and American collections.

It might be said that we follow parallel methods: Catalin maps trajectories in space, while I attempt to map trajectories of knowledge. He reconstructs landscapes; I reconstruct networks of teachers and students. In both cases, the Balkans emerge not as a mere geographical entity, but as a dynamic web of relations — intellectual, social, and experiential.

It is no coincidence that these trajectories intersect in specific places: Moscopole, Siatista, Nymfaio, Krusevo, and Metsovo. These are shared loci where our research intersects — places that were not merely geographical points, but vibrant centres of education, with schools, books, and individuals who studied, taught, and transmitted knowledge.

In both cases, we are dealing with a form of inquiry that could justifiably be described as “detective work.” We are not faced with complete narratives, but with fragments: a name in the margin, a signature, a dedication — or even a silence. From these minimal traces, we are called to reconstruct entire networks of knowledge: who taught, who studied, how texts circulated, and how ideas were formed.

Similarly, Catalin does not simply rediscover the “same landscape.” He encounters change, discontinuity, and transformation, and through them seeks to reconstruct not only the image, but the life that once unfolded there.

The parallel is profound: both of us work upon a kind of palimpsest. In my case, the palimpsest is both material and historical — corrections, additions, and traces of use within manuscripts, but also the deeper layers of educational and intellectual tradition they transmit. In his case, it is historical and experiential — new roads, abandoned houses, and shifting communities.

In both cases, the aim is not the simple reproduction of the past, but the understanding of continuity and rupture: what survives, what disappears, and —perhaps most importantly— what is transformed.

My own research has led me to uncover what might be called “unknown knowns”: teachers who shaped generations of students yet remained at the margins of historiography; students who carried ideas into new regions; networks that connected the Patriarchal School of Constantinople with the broader intellectual world of South-Eastern Europe. These figures do not survive in grand narratives; they persist in scattered lines, in manuscripts dispersed “to the far corners of the world.”

Similarly, Catalin’s work reveals that images, too, have their own dispersal. Places change, yet ways of seeing persist. Communities move, yet memories remain — sometimes visible, sometimes subterranean.

Beyond Yesterday is therefore not a simple return to the past. It is an act of inquiry, almost archaeological in nature, inviting us to perceive the world as a constellation of traces — traces that demand attention, patience, and above all imagination in order to regain meaning.

And perhaps here lies the deepest affinity: both the anthropologist and the philologist —and historian of education— are called to bridge distances, not only geographical and temporal, but also interpretative. Both works, through different means, are profoundly pedagogical: they teach us how to see, how to read, and ultimately how to understand.

In closing, I would say that the “detectives” of knowledge do not merely seek the past; they seek the continuity of human experience through time. And this work reminds us that the past is not behind us — it is around us, if only we learn how to see it.

Thank you.

Ελληνικά

Κυρίες και κύριοι, αγαπητοί φίλοι,

είναι ιδιαίτερη τιμή να προλογίζω απόψε το έργο του συναδέλφου Cătălin D. Constantin, ένα έργο που φέρει τον εύγλωττο τίτλο Beyond Yesterday και μας προσκαλεί σε έναν στοχαστικό περίπατο μέσα στον χρόνο, τον χώρο και τη μνήμη των Βαλκανίων.

Το εγχείρημα αυτό συνομιλεί άμεσα με το έργο των Milton Manakia και Ianaki Manakia, των πρωτοπόρων εκείνων φωτογράφων που, στις αρχές του 20ού αιώνα, κατέγραψαν με μοναδική ευαισθησία την καθημερινότητα των βλαχικών κοινοτήτων και, ευρύτερα, ενός κόσμου ήδη στο μεταίχμιο ιστορικής μετάβασης. Δεν πρόκειται απλώς για αναπαραγωγή εικόνων· πρόκειται για μια ουσιαστική αναμέτρηση με τον χρόνο.

Ο Catalin δεν αναζητεί μόνο τα ίχνη των Manakia στον γεωγραφικό χώρο· τα αναζητεί στη μνήμη, στις αφηγήσεις, στις λεπτές αποχρώσεις της εμπειρίας. Και εδώ ακριβώς εντοπίζω ένα βαθύ σημείο συνάντησης με τη δική μου επιστημονική πορεία.

Επιτρέψτε μου να σταθώ σε κάτι ουσιώδες: στις μεθοδολογικές συγγένειες που μας ενώνουν.

Ο Catalin διασχίζει τα Βαλκάνια με μια κάμερα· εγώ διασχίζω βιβλιοθήκες και αρχεία μέσα από χειρόγραφα. Εκείνος αναζητεί τα ίχνη των Manakia στον χώρο· εγώ αναζητώ τα ίχνη δασκάλων και μαθητών του 17ου και 18ου αιώνα μέσα σε διάσπαρτες χειρόγραφες μαρτυρίες — από την Κωνσταντινούπολη έως τη Βενετία και από τα μοναστήρια του Αγίου Όρους και το Βουκουρέστι έως μεγάλες ευρωπαϊκές και αμερικανικές συλλογές.

Ίσως θα μπορούσε κανείς να πει ότι ακολουθούμε παράλληλες μεθόδους: ο Catalin χαρτογραφεί διαδρομές στον χώρο, ενώ εγώ επιχειρώ να χαρτογραφήσω διαδρομές της γνώσης. Εκείνος ανασυνθέτει τοπία· εγώ ανασυνθέτω δίκτυα δασκάλων και μαθητών. Και στις δύο περιπτώσεις, τα Βαλκάνια αναδύονται όχι ως ένα απλό γεωγραφικό σύνολο, αλλά ως ένα δυναμικό πλέγμα σχέσεων — πνευματικών, κοινωνικών και βιωματικών.

Δεν είναι τυχαίο ότι οι διαδρομές αυτές συναντώνται σε συγκεκριμένους τόπους: η Μοσχόπολη, η Σιάτιστα, το Νυμφαίο, το Κρούσεβο, το Μέτσοβο. Πρόκειται για κοινούς τόπους όπου διασταυρώνεται η έρευνα και των δύο μας — τόπους που δεν υπήρξαν απλώς γεωγραφικά σημεία, αλλά ζωντανά κέντρα παιδείας, με σχολεία, βιβλία και ανθρώπους που σπούδαζαν, δίδασκαν και μετέφεραν τη γνώση.

Και στις δύο περιπτώσεις, πρόκειται για μια μορφή έρευνας που θα μπορούσε δικαίως να χαρακτηριστεί «ντετεκτιβική». Δεν έχουμε μπροστά μας ολοκληρωμένες αφηγήσεις· έχουμε θραύσματα: ένα όνομα στο περιθώριο, μια υπογραφή, μια αφιέρωση — ή ακόμη και μια σιωπή. Από αυτά τα ελάχιστα, καλούμαστε να ανασυνθέσουμε ολόκληρα δίκτυα γνώσης: ποιος δίδαξε, ποιος μαθήτευσε, πώς κυκλοφόρησαν τα κείμενα, πώς διαμορφώθηκαν οι ιδέες.

Αντίστοιχα, ο Catalin δεν βρίσκει απλώς το «ίδιο τοπίο». Συναντά αλλαγές, ασυνέχειες, μεταμορφώσεις· και μέσα από αυτές επιχειρεί να ανασυνθέσει όχι μόνο την εικόνα, αλλά τη ζωή που κάποτε εκτυλισσόταν εκεί.

Η ομοιότητα είναι ουσιαστική: και οι δύο εργαζόμαστε πάνω σε ένα είδος παλίμψηστου. Στη δική μου περίπτωση, το παλίμψηστο είναι ταυτόχρονα υλικό και ιστορικό — διορθώσεις, προσθήκες, ίχνη χρήσης μέσα στα χειρόγραφα, αλλά και τα ίδια τα στρώματα της εκπαιδευτικής και πνευματικής παράδοσης που αυτά μεταφέρουν. Στη δική του, το παλίμψηστο είναι ιστορικό και βιωματικό — νέοι δρόμοι, εγκαταλελειμμένα σπίτια, μεταβαλλόμενες κοινότητες.

Και στις δύο περιπτώσεις, το ζητούμενο δεν είναι η απλή αναπαράσταση του παρελθόντος, αλλά η κατανόηση της συνέχειας και της ρήξης: τι επιβιώνει, τι χάνεται και —ίσως το σημαντικότερο— τι μετασχηματίζεται.

Η δική μου έρευνα με έχει οδηγήσει στην ανάδειξη «αγνώστων γνωστών»: δασκάλων που διαμόρφωσαν γενιές μαθητών αλλά έμειναν στο περιθώριο της ιστοριογραφίας· μαθητών που μετέφεραν ιδέες σε νέους τόπους· δικτύων που συνέδεαν την Πατριαρχική Σχολή της Κωνσταντινούπολης με ολόκληρη τη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Οι μορφές αυτές δεν επιβιώνουν σε μεγάλες αφηγήσεις· διασώζονται σε σκόρπιες γραμμές, σε χειρόγραφα διάσπαρτα «σε όλες τις γωνίες της οικουμένης».

Αντίστοιχα, το έργο του Catalin αποκαλύπτει ότι και οι εικόνες έχουν τη δική τους διασπορά. Οι τόποι αλλάζουν, αλλά τα βλέμματα επιμένουν. Οι κοινότητες μετακινούνται, αλλά οι μνήμες παραμένουν — άλλοτε ορατές και άλλοτε υπόγειες.

Το Beyond Yesterday δεν είναι, επομένως, μια απλή επιστροφή στο παρελθόν. Είναι μια πράξη έρευνας, σχεδόν αρχαιολογικής φύσεως, που μας καλεί να δούμε τον κόσμο ως σύνολο ιχνών — ιχνών που απαιτούν προσοχή, υπομονή και, κυρίως, φαντασία για να αποκτήσουν εκ νέου νόημα.

Και ίσως εδώ βρίσκεται η βαθύτερη συγγένεια: τόσο ο ανθρωπολόγος όσο και ο φιλόλογος —και ερευνητής της εκπαίδευσης— καλούνται να γεφυρώσουν αποστάσεις· όχι μόνο γεωγραφικές και χρονικές, αλλά και ερμηνευτικές. Και τα δύο έργα, με διαφορετικά μέσα, είναι βαθιά παιδευτικά: μας διδάσκουν πώς να βλέπουμε, πώς να διαβάζουμε και, τελικά, πώς να κατανοούμε.

Κλείνοντας, θα έλεγα ότι οι «ντετέκτιβ» της γνώσης δεν αναζητούν απλώς το παρελθόν· αναζητούν τη συνέχεια του ανθρώπινου βιώματος μέσα στον χρόνο. Και το έργο αυτό μας υπενθυμίζει ότι, τελικά, το παρελθόν δεν βρίσκεται πίσω μας — αλλά γύρω μας, αρκεί να μάθουμε να το βλέπουμε.

Σας ευχαριστώ.